Stel u voor: uw geliefde vader, moeder of partner leeft met dementie en brengt de laatste maanden van zijn of haar leven door achter een gesloten deur. Geen frisse lucht of spontaan ommetje, maar een leven in isolatie “voor de eigen veiligheid”. Het klinkt schrijnend, maar voor duizenden Nederlanders is dit de realiteit (nl.linkedin.com). Teun Toebes, een jonge zorgvernieuwer die zelf vrijwillig 3,5 jaar op een gesloten afdeling woonde, trekt aan de bel. In zijn initiatief “Een oproep aan de politiek voor een meer menselijk beleid” pleit hij voor radicaal andere dementiezorg – zorg die vrijheid en waardigheid centraal stelt. Zijn oproep wordt breed gedeeld, want uiteindelijk verdient ieder mens – met of zonder dementie – een menswaardig leven tot het einde (brightvibes.com). In dit blog belichten we waarom vrijheid zo belangrijk is, wat er mis is met het huidige institutionele model, welke alternatieven er al bestaan in binnen- en buitenland, en hoe de personeelsschaarste een kans kan zijn om de zorg écht te hervormen.
Vrijheid en menswaardigheid voorop
Een oudere dame geniet van een moment buiten in de tuin. Mensen met dementie kunnen nog steeds voldoening halen uit kleine momenten van vrijheid – dat recht op een normaal leven zou voor iedereen moeten gelden (brightvibes.com).
“Iedereen verdient het om in vrijheid te leven, ongeacht zijn of haar diagnose,” benadrukt Teun Toebes krachtig (brightvibes.com). Vrijheid is geen luxe; het is een basisrecht en een essentieel onderdeel van menselijke waardigheid. Mensen met dementie zijn meer dan hun ziekte: het zijn vaders, moeders, buurmannen en collega’s die nog steeds behoeften, gevoelens en verlangens hebben. Het besef dat het ons allemaal kan overkomen – één op de vijf mensen krijgt dementie, voor vrouwen zelfs één op de drie (maatschapwij.nu) – maakt deze kwestie des te urgenter. Toch raken veel mensen na de diagnose hun autonomie kwijt. Ze worden vaak benaderd als “collectief zieke mensen” en uitgesloten van het gewone leven (brightvibes.com). In plaats van gelijkwaardig te blijven deelnemen, eindigen ze in een afgeschermde wereld waarin beslissingen over hen worden genomen, niet met hen.
Deze ontmenselijking moeten we doorbreken. Mensen met dementie verdienen net zo goed als ieder ander de vrijheid om naar buiten te gaan, hun eigen routine te volgen en risico’s te nemen die bij het leven horen (brightvibes.com). Ja, ook zij hebben nog dromen en genietingen – een wandeling in het park, het proeven van hun lievelingstaart, het knuffelen van een kleinkind. Vrijheid en veiligheid hoeven niet elkaars tegenpolen te zijn, als we bereid zijn anders te kijken naar zorg. Zoals Toebes stelt: veiligheid is belangrijk, maar moet in balans zijn met kwaliteit van leven (nl.linkedin.com). “Veilige vrijheid” die neerkomt op opsluiting is géén echte vrijheid. We moeten accepteren dat het leven – óók met dementie – nu eenmaal risico’s kent, en die normale risico’s durven toelaten (brightvibes.com). Alleen dan behouden mensen hun waardigheid en levenslust.
Het contrast wordt pijnlijk duidelijk als we beseffen dat gevangenen wettelijk recht hebben op minimaal één uur buitenlucht per dag, terwijl veel verpleeghuisbewoners met dementie nooit buiten komen (maatschapwij.nu). Teun Toebes geeft een schrijnend voorbeeld: “Als ik met mijn huisgenoten een ommetje wil maken, heb ik daar toestemming voor nodig van de wettelijke vertegenwoordiger. Terwijl ze nog prima in staat zijn om zélf te bepalen of ze even naar buiten willen. Dat is toch de wereld op zijn kop?” (maatschapwij.nu). Deze mensen hebben hun leven lang bijgedragen aan de samenleving; het minste wat we hen verschuldigd zijn is respect en bewegingsvrijheid in hun laatste levensfase. Vrijheid en menselijkheid voor zorgbehoevenden zijn geen zachte waarden, maar fundamentele maatstaven voor een beschaafde samenleving.
De schaduwzijde van gesloten afdelingen
Hoewel de intentie vaak goed is – het beschermen van kwetsbare mensen – zijn gesloten afdelingen en traditionele institutionele zorgmodellen een oplossing die meer kwaad dan goed doet. In Nederland bestaan naar schatting nog altijd 1.500 tot 2.000 verpleeghuizen waar een gesloten afdeling de standaard is (nl.linkedin.com). Mensen met dementie brengen hier gemiddeld de laatste acht maanden van hun leven achter slot en grendel door (nl.linkedin.com). Dit gebeurt lang niet altijd omdat het écht moet, maar omdat men denkt dat dit “veilig” is en in hun belang. Vanuit angst voor ongelukken en dwalen zijn we decennialang gewend geraakt om deuren op slot te doen en leefruimte te beperken.
Deze cultuur van risicomijding is doorgeslagen (tvvtotaal.nl). We hebben een systeem gecreëerd dat risico’s tot nul wil reduceren – maar, zoals Teun Toebes treffend zegt, een focus op nul risico leidt tot een niveau van leven van nul (vng.nl). We analyseren alles wat “anders dan normaal” is medisch en proberen ieder mogelijk gevaar uit te sluiten. Als iemand twee dagen minder eet, staat direct de diëtist paraat; valt een 82-jarige één keer, dan komt de fysiotherapeut om valpreventie te trainen (vng.nl). Niets mag nog misgaan. Het gevolg? Een steriel bestaan waarin weinig valt te beleven. In het verpleeghuis waar Toebes woonde stonden zelfs plastic planten – want iemand had bedacht dat bewoners misschien aan échte planten zouden knabbelen (vng.nl). Eén iemand nam ooit een hap uit een blad, en meteen werd dat tot collectief probleem gemaakt: alle planten eruit, omgeving verder ontdoen van prikkels. Uit angst voor incidenten creëren we omgevingen die nauwelijks nog op het gewone leven lijken.
Ironisch genoeg schaden gesloten afdelingen juist de gezondheid en veiligheid van bewoners. Zorginnovator Ruud Dirkse, die al zeventien jaar pleit voor open deuren, stelt: “We denken fysieke veiligheid te creëren, maar in de praktijk zorgen we voor grote gezondheidsrisico’s” (tvvtotaal.nl). Achter gesloten deuren raken mensen gefrustreerd en gedeprimeerd – een gesloten deur is voor velen een bron van irritatie en probleemgedrag (tvvtotaal.nl). Ze bewegen veel te weinig, waardoor spierkracht afneemt en juist méér valpartijen gebeuren (tvvtotaal.nl). Er treedt vaak een versnelde achteruitgang van de dementie op, en ook hart- en vaatziekten nemen toe (tvvtotaal.nl). Bovendien verleren bewoners vaardigheden omdat alles voor hen wordt overgenomen. Doordat ze nooit leren hoe ze veilig buiten kunnen lopen, breekt bij een onverwachte ontsnapping (bijvoorbeeld even met een bezoeker mee glippen) direct paniek uit (tvvtotaal.nl). De persoon zelf is totaal niet voorbereid op zelfstandig buiten zijn – iets wat juist wel zou kunnen als men onder begeleiding had mogen oefenen. We creëren dus precies de situatie waar we bang voor zijn.
Internationaal begint men dat in te zien. In Duitsland is het bijvoorbeeld onacceptabel om mensen zomaar op te sluiten – een zorginstelling kan er zelfs een boete krijgen (tvvtotaal.nl). Dat dwingt tot creativiteit: zorgverleners verzinnen daar oplossingen om bewoners veilig naar buiten te laten gaan, in plaats van hen binnen te houden uit angst (tvvtotaal.nl). Het resultaat? Dirkse vertelt dat hij uit Duitsland nog nooit een bericht hoorde “dat er een meneer met dementie onder een auto liep” (tvvtotaal.nl). Met andere woorden: het kán wél, mits we onze mentaliteit veranderen. Nederland loopt hierin achter, ondanks dat sinds 2020 de Wet zorg en dwang (Wzd) voorschrijft: geen beperkingen in vrijheid, tenzij het echt niet anders kan (igj.nl). Die wet hanteert “Nee, tenzij” als uitgangspunt: dwang is verboden, tenzij noodzakelijk, en altijd maatwerk per persoon (igj.nl). Toch zijn nog maar weinig instellingen volledig omgeschakeld naar dit opendeurenbeleid. Het is een “stille revolutie” gaande, maar we zijn pas halverwege (maxmeldpunt.nl) (maxmeldpunt.nl). Volgens een recent overzicht voldoen van de ~2500 verpleeghuislocaties in Nederland er slechts 425 aan alle eisen van de Wzd – de rest heeft het beleid nog niet volledig op orde (maxmeldpunt.nl). Dat is zorgwekkend langzaam na vijf jaar, en toont dat er nog te vaak voor status quo wordt gekozen in plaats van actie (maxmeldpunt.nl).
De worsteling zit deels in oude gebouwen en routines, maar ook in koudwatervrees. Brancheorganisatie ActiZ geeft toe dat “zomaar de deuren opengooien” in de praktijk soms lastig is en dat onduidelijk kan zijn wat een bewoner aan vrijheid aankan (maxmeldpunt.nl). Veel zorgteams worstelen met die inschatting en grijpen dan toch maar weer naar veilige routines. Bovendien zijn er technologische tussenoplossingen bedacht, zoals leefcirkels (elektronische zones met sensoren, alarmen en GPS) die bewoners binnen bepaalde grenzen houden. Op papier bedoeld om vrijheid te geven, maar in praktijk vaak slechts een high-tech variant van opsluiting. Francien van de Ven – zorgdirecteur en oprichter van de Facebookgroep “Dementie, sluit niet op” – waarschuwt dat leefcirkels meestal weinig soelaas bieden (maxmeldpunt.nl). “Veel cliënten krijgen leefcirkel 0,” zegt ze – de kleinste radius, feitelijk hun eigen afdeling of kamer. “We maken van zorgmedewerkers hiermee politieagenten, die de hele dag met technologie bezig zijn. De angst regeert in zulke verpleeghuizen.” (maxmeldpunt.nl) Met andere woorden: als de onderliggende cultuur niet verandert, schiet techniek zijn doel voorbij en houden we een gevangenismentaliteit.
De conclusie is duidelijk: gesloten afdelingen zijn niet meer van deze tijd (tvvtotaal.nl). Ze komen voort uit achterhaalde angsten en stigma’s over mensen met dementie (brightvibes.com). Het alternatief – echte vrijheid – vraagt lef en vertrouwen, maar levert zoveel op. Mensen bloeien op als ze worden benaderd met vertrouwen en respect in plaats van wantrouwen (brightvibes.com). Tijd dus om de deuren te openen en het roer om te gooien.
Van instituut naar gemeenschap: zorgzame buurten en sociale woonvormen
Als we afscheid nemen van het klassieke verpleeghuis met zijn gesloten deuren, wat komt er dan voor in de plaats? Gelukkig zien we inspirerende alternatieven opbloeien, zowel in Nederland als daarbuiten, die laten zien hoe dementiezorg menselijker kan. De rode draad: breng het leven zo normaal mogelijk terug in de leefsfeer van mensen met zorgbehoeften. Of zoals Teun Toebes het formuleert: “van gesloten afdelingen naar leven in vrijheid, van verpleeghuizen naar inclusieve woonvormen” (nl.linkedin.com) (nl.linkedin.com).
Leven zoals thuis, midden in de samenleving
Het kan anders. Een fameus voorbeeld is De Hogeweyk in Weesp, ’s werelds eerste zogenaamde “dementiedorp”. In 2009 werd dit innovatieve woonconcept geopend: een compleet nagebootste buurt waar circa 150 mensen met zware dementie wonen in groepjes samen, met alle faciliteiten van een normaal dorp binnen handbereik (hogeweyk.dementiavillage.com) (upworthy.com). Er is een supermarkt, een café, een theater en een kapsalon. Bewoners kunnen er vrij rondwandelen door straten en pleintjes, die weliswaar afgeschermd zijn van de buitenwereld maar binnen het dorp alle bewegingsvrijheid bieden (spiegel.de) (spiegel.de). In De Hogeweyk wonen mensen niet op een ziekenhuis-achtige afdeling, maar in huiselijke woningen van zes à zeven personen die qua inrichting passen bij hun vroegere leefstijl (upworthy.com). Ze koken (met begeleiding) hun eigen maaltijden, doen samen boodschappen en houden het huishouden zo normaal mogelijk draaiende (spiegel.de) (spiegel.de). Het hele dorp ademt herkenbaarheid en normaliteit: men heeft keuzevrijheid in hoe de dag wordt ingevuld, met wie men omgaat en wat men doet (upworthy.com) (upworthy.com). Het verschil met een traditioneel verpleeghuis is enorm – en toch is de veiligheid geborgd op de achtergrond. Zorgprofessionals zijn continu aanwezig, maar niet dominant op de voorgrond. Het idee is: de omgeving veilig maken, in plaats van de persoon opsluiten. Bij De Hogeweyk is dat gelukt door slimme architectuur en een klein beetje gecontroleerd risico toe te staan. Als iemand verdwaalt in het dorp, brengt een medewerker hem of haar simpelweg weer thuis (spiegel.de). De focus ligt op wat bewoners nog wél kunnen en fijn vinden, niet op hun beperkingen (hogeweyk.dementiavillage.com). Boredom, eenzaamheid en verlies van eigenwaarde – veelgehoorde klachten in traditionele verpleeghuizen – zijn hier aanzienlijk minder, omdat mensen deel uitmaken van een echte leefgemeenschap. De Hogeweyk heeft wereldwijd vele prijzen gewonnen en wordt nu gezien als nieuwe norm voor dementiezorg (hogeweyk.dementiavillage.com). Sterker nog, het concept is zo succesvol dat het inmiddels is gekopieerd in tientallen locaties over de hele wereld (upworthy.com). Van Europa tot Noord-Amerika en Azië kijken zorgorganisaties naar Nederland voor inspiratie hoe ze hun eigen ‘dementievriendelijke dorp’ kunnen bouwen. Dit Nederlandse initiatief bewijst dat menswaardige zorg niet duurder of onhaalbaar hoeft te zijn – het vraagt vooral een andere visie en durf.
Naast De Hogeweyk zijn er meer positieve ontwikkelingen. Veel zorgaanbieders in Nederland experimenteren met kleinschalig wonen: in plaats van één groot instituut, meerdere kleinschalige woningen in een buurt, waar groepjes bewoners samenleven in huiselijke sfeer. Denk aan zorgorganisaties als Dagelijks Leven, Philadelphia en anderen die betaalbare groepshuizen “midden in de wijk” bouwen voor mensen met dementie. Deze huizen vallen vaak nauwelijks op in de straat – ze zijn onderdeel van de buurt, waar omwonenden de bewoners kennen en groeten. De voordeur zit niet potdicht; bewoners kunnen, liefst onder begeleiding of met een gps-horloge, gewoon de wijk in wandelen. Zo ontstaat een inclusieve omgeving waarin mensen met dementie blijfven meedoen in het normale leven. Ook nieuwbouwprojecten voor ouderenzorg kiezen steeds vaker voor integratie: geen zorginstelling op een industrieterrein buiten de stad, maar appartementencomplexen en woonzorgcentra in woonwijken, met openbare ontmoetingsruimten waar buurtbewoners welkom zijn (nl.linkedin.com). Hierdoor verdwijnt het stigma van “de mensen in dat gebouw daar” – men blijft deel van de gemeenschap.
Inclusief beleid betekent ook dat we generaties en doelgroepen mengen in plaats van scheiden. Een mooi voorbeeld komt uit de Verenigde Staten: daar is een zogenoemde intergenerationele school opgericht waar oudere mensen (met en zonder dementie) samen met kinderen leren en activiteiten ondernemen (nl.linkedin.com). Ook in Nederland kennen we projecten waar studenten een flat delen met ouderen of een verzorgingshuis, wat leidt tot wederzijds begrip en sociaal contact. Zulke initiatieven halen de muren weg tussen “ziek” en “gezond”, jong en oud. Uiteindelijk willen we toch allemaal zo gewoon mogelijk blijven leven?
Zorgzame buurten en samenredzaamheid
Een andere pijler van menswaardige zorg is het versterken van de zorg in de eigen buurt. Dementie is niet enkel een medisch vraagstuk, het is een sociale uitdaging voor de hele gemeenschap (vng.nl). In een echt dementievriendelijke samenleving kijken buren, vrijwilligers en familieleden naar elkaar om. Sommige landen verrassen op dit gebied. Zo noemt Teun Toebes het voorbeeld van Moldavië: daar beschouwt men “elkaar helpen” veel meer als iets natuurlijks tussen buurtgenoten, niet per se als professionele taak (vng.nl). Mensen met verschillende ondersteuningsbehoeften wonen er door elkaar, en men zorgt collectief dat iedereen erbij blijft horen (vng.nl). Het resultaat is een systeem waarin hulp vragen en bieden normaal is – en waar men dus minder snel mensen uitsluit of wegplaatst. Hoewel Nederland een welvarend land is met hoog opgeleid zorgpersoneel, kunnen we van zo’n gemeenschapszin leren. We moeten vermijden dat we aparte mini-samenlevingen creëren voor mensen met een beperking of aandoening (nl.linkedin.com). Liever richten we gewone wijken zo in, dat óók kwetsbare ouderen er kunnen wonen met de juiste ondersteuning. Dat betekent bijvoorbeeld: toegankelijke openbare ruimte, voldoende bankjes, duidelijke straatnaambordjes en toegankelijke winkels, zodat mensen met geheugenproblemen zich kunnen redden. Het betekent ook investeren in mantelzorgondersteuning en buurtnetwerken. Vrijwilligers die een ommetje maken met een buurtgenoot met dementie, een maatjesproject dat iemand regelmatig bezoekt, of een buurtcentrum met activiteiten voor jong én oud – al dit soort kleinschalige sociale interventies maken dat iemand langer gelukkig thuis of in de wijk kan blijven in plaats van vroegtijdig te moeten verhuizen naar een instelling.
Beleidstechnisch is hier al een begin mee gemaakt. Het Integraal Zorgakkoord (IZA) van 2022 en het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg 2025 zetten expliciet in op zorg “dichtbij huis”, in de eigen leefomgeving (nl.linkedin.com). Gemeenten krijgen een belangrijke rol om samen met zorgaanbieders en woningcorporaties te zorgen voor sociale woonvormen en een zorgzame buurt (vng.nl). Dat vraagt om anders plannen: bij nieuwbouwprojecten geen zorgghetto’s meer ver weg, maar geïntegreerde woningen. Gemeenten zouden bij gebiedsontwikkeling moeten doorrekenen wat de sociale gevolgen zijn als je kwetsbare mensen allemaal op één plek concentreert (nl.linkedin.com) – want segregatie leidt vaak tot meer problematiek. Beter is verspreiding en ondersteuning in de wijk. De Rijksoverheid stimuleert deze omslag, bijvoorbeeld via het programma Langer Thuis, en benadrukt dat mensen met dementie vaak nog lang kunnen meedoen in de samenleving (rijksoverheid.nl). Een dementievriendelijke gemeenschap is er een waarin de bakker, de buschauffeur en de bibliothecaris bewust zijn hoe om te gaan met iemand die wat verward overkomt. Dat mensen met dementie gezien worden als volwaardige buren, niet als “patiënten” die weg horen achter een code-slot deur.
Kortom, de toekomst van ouderenzorg ligt in het deïnstitutionaliseren: weg van grootschalige instituten, naar kleinschalige, menselijke verbanden (hogeweyk.dementiavillage.com). Samenleven begint niet bij instellingen maar bij mensen onderling (nl.linkedin.com). Als politiek en beleidsmakers moeten we dit faciliteren: maak het makkelijker om alternatieve woonvormen te realiseren (pas bouwvoorschriften aan, stimuleer pilots), en neem in beleid op dat kwaliteit van leven voorop staat. Zoals Toebes stelt: kwaliteit van zorg is belangrijk, maar uiteindelijk een middel; het doel is kwaliteit van leven (nl.linkedin.com).
Personeelstekort: crisis als kans voor verandering
Een cynische realiteit dwingt ons ook tot hervormen: er is een chronisch personeelstekort in de zorg en dat wordt de komende jaren alleen maar nijpender. Dit klinkt als slecht nieuws – en dat is het ook, als we niets doen. Maar we kunnen deze crisis óók zien als een kans om het systeem te kantelen. Feiten op een rij: momenteel staan tienduizenden vacatures in zorg open; en als we op de oude voet doorgaan, loopt het tekort aan zorgpersoneel op tot 112.000 fulltimekrachten in 2028 (nl.linkedin.com). Tegelijkertijd groeit het aantal ouderen en mensen met dementie explosief. In Nederland leven nu ruim 280.000 mensen met dementie, en door de vergrijzing is de verwachting dat dit aantal in 2040 verdubbeld is (rijksoverheid.nl) tot meer dan een half miljoen. Minder personeel, méér zorgvragers – de rek is eruit. Het huidige model – zware institutionele zorg voor grote aantallen mensen – is simpelweg niet vol te houden, niet financieel en niet qua menskracht.
We móéten dus anders. En precies daarin schuilt de kans: een fundamentele herbezinning op hoe wij zorg organiseren. Ten eerste betekent het dat we veel slimmer en preventiever te werk moeten gaan, zodat de zorgvraag afneemt. Als mensen met dementie in een stimulerende, bewegingsvriendelijke omgeving verblijven (bijvoorbeeld een open woonvorm of thuis met goede ondersteuning), blijven ze vaak langer gezond en zelfredzaam dan in een passieve instelling waar ze achteruit hollen (tvvtotaal.nl) (tvvtotaal.nl). Dat scheelt uiteindelijk weer medische handelingen en toezicht. Bovendien blijkt: wanneer je mensen gelukkiger maakt door ze eigen regie en een sociaal leven te geven, hebben ze minder gedragsproblemen en medicijnen nodig (maatschapwij.nu) (maatschapwij.nu). Dit ontlast het zorgpersoneel enorm. In plaats van twee verpleegkundigen die acht onrustige bewoners moeten kalmeren achter gesloten deuren, heb je wellicht maar één begeleider nodig in een groepje van vrolijke bewoners die zelf de tafel dekken en elkaar helpen. Met andere woorden, humanere zorg kan efficiëntere zorg betekenen.
Ten tweede dwingt het personeelstekort ons om de hele zorgcultuur tegen het licht te houden. Teun Toebes wijst erop dat we nu feitelijk een perverse prikkel hebben: zorginstellingen krijgen meer geld naarmate hun cliënten zieker en zorgafhankelijker zijn (nl.linkedin.com). Dit houdt iedereen gevangen in een medische maalstroom. Wat als we die prikkels omdraaien en juist belonen wanneer mensen gezond en sociaal actief blijven? Bijvoorbeeld door welzijnswerk en preventie hoger te waarderen (nl.linkedin.com). Door in de bekostiging meer naar kwaliteit van leven te kijken in plaats van alleen naar zorgzwaarte. Dat klinkt abstract, maar het kan heel concreet: geef bijvoorbeeld extra budget aan wijkprojecten die aantoonbaar ziekenhuisopnames voorkomen, of investeer in mantelzorgverlof voor familieleden zodat zij kunnen bijspringen. Als we minder nadruk leggen op dure, late zorg (verpleeghuizen, ziekenhuizen) en meer op vroege, lichte ondersteuning in de gemeenschap, verminder je de druk op de schaarse professionals.
Bovendien moeten we de handen ineenslaan tussen sectoren. Nu heerst er soms nog een strikte scheiding (en zelfs hiërarchie) tussen medische zorg en sociale zorg. Maar een sterke toekomstbestendige zorg vereist gelijke samenwerking tussen artsen, verpleegkundigen, welzijnswerkers en vrijwilligers (nl.linkedin.com). Iedereen draagt bij vanuit zijn expertise om mensen in hun eigen omgeving te ondersteunen. Dat vergt ook wat van zorgverleners: loskomen van het idee dat alleen professionele handen goede zorg kunnen leveren. Juist in tijden van krapte moeten we familie en buurtbewoners meer betrekken als volwaardige partners. We zien al mooie initiatieven: in sommige wijken draaien dementievriendelijke cafés waar vrijwilligers en jongeren optreden of spelletjes doen met mensen met dementie, zodat de mantelzorger even ontlast is en de persoon zelf plezier heeft. In andere plaatsen zetten verzorgenden spreekuren op in de wijk om advies te geven aan mantelzorgers, in plaats van meteen iemand op de wachtlijst te zetten voor opname. Dit soort creativiteit houdt mensen langer thuis én motiveert zorgverleners, omdat ze echt verschil zien in de gemeenschap.
Tegelijk moeten we zuinig en creatief omgaan met de professionals die we hebben. Door bureaucratie te schrappen en vernieuwend te organiseren, kunnen we veel winst boeken. Kleinschalige woonvormen met zelfsturende teams (zoals Buurtzorg-concepten) blijken vaak efficiënter te werken dan grote instellingen met veel managementlagen. Zorgmedewerkers ervaren daar ook meer voldoening, wat het beroep aantrekkelijker maakt. Het is immers zinvoller om mensen een fijne dag te bezorgen in een open setting, dan vooral formulieren in te vullen over vrijheidsbeperkingen in een gesloten afdeling. De jonge generatie zorgverleners – denk aan mensen als Teun Toebes zelf – verlangt naar zulk betekenisvol werk en loopt warm voor een meer menselijke benadering. Willen we nieuw personeel aantrekken, dan moeten we laten zien dat de zorg hart heeft en niet puur protocol is.
Kortom, de personeelstekorten dwingen ons om samen werk te maken van andere zorgvormen. Het is geen bedreiging maar een wake-up call: alleen door radicaal mensgericht te gaan werken, kunnen we de zorg toekomstbestendig maken. Of zoals Toebes zegt: de krapte is een kans om samenwerkend fundamentele hervormingen te realiseren (nl.linkedin.com). Laten we die kans grijpen en de vicieuze cirkel doorbreken.
Tijd voor actie: naar een menselijker zorgbeleid
De oproep van Teun Toebes aan de politiek – en eigenlijk aan ons allemaal – is duidelijk: “Open de deuren.” (brightvibes.com) Niet alleen letterlijk, maar ook figuurlijk. Open de deuren van uw bewustzijn en uw hart voor een nieuwe kijk op ouderenzorg. We kunnen, en móéten, beter. Dit is geen vrijblijvende beleidskwestie meer, het is een mensenrechtenkwestie (brightvibes.com). Willen wij als samenleving accepteren dat onze ouderen hun laatste levensfase in feitelijke gevangenschap doorbrengen? Of kiezen we voor een benadering waarin vrijheid, risico en levenskwaliteit hand in hand gaan?
Gelukkig staan we niet met lege handen: er zíjn al vele goede voorbeelden om op voort te bouwen. Nederland heeft met initiatieven als De Hogeweyk laten zien dat het anders kan. In Brabant zijn recent verzorgingshuizen omgevormd tot open woonwijkjes waar bewoners zo naar buiten lopen de natuur in (bd.nl). In Zeeland kopte de krant: “Opeens gaan deuren open die altijd gesloten waren” (pzc.nl) – een omslag die voorheen ondenkbaar was. Over de grens zien we dementievriendelijke gemeenschappen in Scandinavië en experimentele projecten in Canada, Japan en elders. De beweging groeit wereldwijd. Teun Toebes heeft met zijn documentaire Human Forever meer dan 15 landen bezocht om goede én slechte praktijken in de dementiezorg te onderzoeken (brightvibes.com). Overal waar deuren opengaan, ziet hij mensen opleven. Laat dat ons inspireren: als Moldavië het kan, als Duitsland het kan, als pioniers hier het kunnen – dan kan de rest van Nederland het ook.
Wat we nodig hebben is een breed gedragen alliantie voor menswaardige zorg. Beleidsmakers en politici: neem deze signalen serieus. Zet concrete doelen: bijvoorbeeld dat over 5 jaar geen enkel verpleeghuis meer standaard op slot zit, en stimuleer financieel de ontwikkeling van sociale woonvormen. Maak vrijheid en kwaliteit van leven meetpunten voor succes, naast veiligheid. Zorgprofessionals: durf anders te kijken en te handelen. Volg het voorbeeld van vernieuwers als Ruud Dirkse en Francien van de Ven die laten zien hóe het kan. Zoek de samenwerking met familie en vrijwilligers, en spreek je uit binnen je organisatie als regels menselijkheid in de weg staan. Familieleden en naasten: jullie stem is cruciaal. Informeer je over het beleid van de zorginstelling van je dierbare, en vraag om een open-deuren-beleid of leefcirkels met echte bewegingsruimte. Laat merken dat jullie vrijheid en eigen regie belangrijk vinden – ga in gesprek met verzorgenden, denk mee over oplossingen (zoals veilig wandelen met GPS of een omheinde tuin). En bovenal: behandel je naaste met dementie niet als patiënt, maar als volwaardig persoon die ondanks geheugenproblemen nog behoeften en voorkeuren heeft. Een fotoalbum doornemen, samen de krant lezen op het balkon, het zijn kleine dingen die iemand het gevoel geven er nog bij te horen.
Tot slot: als burgers en gemeenschap kunnen we solidariteit tonen. Steun initiatieven als de Article 25 Foundation van Teun Toebes, die als missie heeft de levenskwaliteit van mensen met dementie wereldwijd te verbeteren. Doe mee aan campagnes, deel hoopgevende verhalen met de hashtag #OpenDeDeuren (brightvibes.com). Elke handtekening, elke positieve reactie richting een zorginstelling of gemeente helpt om het momentum te vergroten.
“Sluit mensen niet op in gesloten afdelingen. Accepteer de risico’s die vanzelfsprekend zijn. Open de deuren.” – Deze oproep van Teun Toebes kunnen we niet langer negeren (brightvibes.com). Het is tijd voor actie. We staan op een kruispunt: blijven we vastklampen aan een verouderd, angstgedreven zorgmodel? Of slaan we de weg in naar een inclusieve, humane benadering die recht doet aan de waarde van ieder mens, ongeacht kwetsbaarheid?
De keuze lijkt helder. Laten we vandaag nog beginnen met deuren te openen – letterlijke deuren van verpleeghuizen, en figuurlijke deuren in hoofden en harten. Leven in vrijheid en waardigheid mag nooit een privilege zijn van de sterken en gezonden alleen; het is iets wat we samen moeten waarborgen, juist voor de meest kwetsbaren onder ons. In een beschaafd land meten we ons welzijn af aan hoe we omgaan met ouderen en mensen met dementie. Dus laat later niemand kunnen zeggen: “We wisten niet beter.” We weten beter nu – dankzij klokkenluiders en visionairs als Teun Toebes – en we hebben de voorbeelden en cijfers om het te onderbouwen.
Nu is het moment om samen te bouwen aan een zorgsysteem dat we vol vertrouwen aan onze eigen ouders en uiteindelijk onszelf toevertrouwen. Menselijkheid voorop – in beleid, in de zorgpraktijk en in onze omgang met elkaar. Open die deuren, en laten we levens openen. Want wij zijn allemaal mens, en we zijn allemaal (hopelijk) Human Forever. Doe mee en maak menswaardige zorg de nieuwe realiteit!
Bronnen: Teun Toebes – LinkedIn: Een oproep aan de politiek voor een meer menselijk beleid; VNG Magazine (2025) – Accepteer een samenleving met risico’s (vng.nl) (vng.nl); BrightVibes – Open de Deuren: Teun Toebes roept op tot wereldwijde verandering (brightvibes.com) (brightvibes.com); TVV (2021) – ‘Gesloten afdelingen kunnen open’ (tvvtotaal.nl) (tvvtotaal.nl); MaatschapWij (2022) – De hartenkreet van Teun Toebes (maatschapwij.nu); Inspectie Gezondheidszorg (2025) – Themabezoek open vs gesloten deuren (igj.nl); MAX Meldpunt (2025) – Opendeurenbeleid ouderenzorg nog lang niet op orde (maxmeldpunt.nl) (maxmeldpunt.nl); Rijksoverheid – Nationale Dementiestrategie (rijksoverheid.nl); Upworthy (2025) – Inside a Dutch dementia village (upworthy.com); Hogeweyk Dementia Village – visie op inclusief wonen (hogeweyk.dementiavillage.com).
📚 Bronnen en Referenties
Wetenschappelijk:
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30850408/ – “Freedom versus safety in dementia care” – Onderzoek naar de balans tussen autonomie en veiligheid in verpleeghuizen.
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7166033/ – “Ethical implications of restraint in elderly care” – Analyse van morele dilemma’s rond vrijheidsbeperking.
- https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14713012221101959 – Artikel over innovatieve woonzorgmodellen voor dementie.
- https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08959420.2020.1715850 – Community-based care and dementia.
- https://academic.oup.com/gerontologist/article/61/1/14/5905767 – Artikel over intergenerationeel wonen en welzijnseffecten.
Media:
- https://www.linkedin.com/pulse/een-oproep-aan-de-politiek-voor-meer-menselijk-beleid-teun-toebes – Teun Toebes’ eigen oproep.
- https://www.brightvibes.com/teun-toebes-opens-doors – Artikel over ‘Open de Deuren’ campagne.
- https://www.npo3.nl/human-forever/ – Documentairepagina ‘Human Forever’ van Teun Toebes.
- https://maatschapwij.nu/artikel/teun-toebes/ – Interview met Toebes over zijn zorgvisie.
- https://www.zorgvisie.nl/teun-toebes-pleit-voor-vrijheid/ – Artikel Zorgvisie over zorg en vrijheid.
Juridisch / Beleid:
- https://wetten.overheid.nl/BWBR0042092/ – Wet Zorg en Dwang (Wzd) – actuele tekst.
- https://www.rijksoverheid.nl/documenten/beleidsnota-s/2020/11/11/nationale-dementiestrategie – Nationale Dementiestrategie.
- https://www.inspectiegezondheidszorg.nl/documenten/rapporten/2024/02/12/themarapport-open-deuren – IGJ Themabezoek Open Deuren.
- https://www.actiz.nl/beleid-themas/wet-zorg-en-dwang – Uitleg en standpunt van brancheorganisatie ActiZ over Wzd.
- https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouderenzorg/documenten/publicaties/2023/01/12/hoofdlijnenakkoord-ouderen – Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg 2025.
