Een eenzame jonge vrouw te midden van een drukke menigte, een treffende illustratie van isolement te midden van anderen. Ik loop door een overvolle winkelstraat. Om mij heen haasten mensen zich voorbij, schouders bijna rakend, ogen gericht op hun telefoons of strak voor zich uit. We zijn fysiek nabij, maar mentaal en emotioneel lijken we mijlenver van elkaar verwijderd. In een tijdperk van hyperverbinding – sociale media, smartphones, 24/7 nieuws – voelt het paradoxaal genoeg alsof we steeds eenzaam samen zijn. Waarom is het zo moeilijk voor mensen om echte gemeenschap te vormen? Wat weerhoudt ons ervan om echt samen te zijn, en wat zijn de gevolgen wanneer gemeenschapszin verdwijnt? Deze vragen dringen zich op te midden van de crises en schandalen van onze tijd. Van de toeslagenaffaire en coronamaatregelen tot de allesbepalende invloed van sociale media en de jeugdzorgcrisis – overal zien we signalen van een verdeelde samenleving. In dit essay duik ik, als journalist en theoloog, in de wortels van onze versplintering. Met een mengeling van analyse, spiritualiteit en literaire flair zoek ik naar antwoorden – en misschien zelfs naar hoop op herstel.
Waarom echte gemeenschap uitblijft
Individualisme en wantrouwen: Onze moderne cultuur benadrukt het individu. Vrijheid en zelfontplooiing zijn mooie idealen, maar ze kunnen omslaan in isolatie. We zijn gewend geraakt ons eigen boontjes te doppen, achter hoge hekken van autonomie. Tegelijk is het vertrouwen in traditionele verbanden afgekalfd. Neem het voorbeeld van de Nederlandse toeslagenaffaire: jarenlang werden ouders onterecht bestempeld als fraudeurs door hun eigen overheid, met schrijnende gevolgen. Tussen 2005 en 2019 werden ongeveer 26.000 ouders onterecht van fraude beschuldigd, waardoor ze toeslagen moesten terugbetalen en in financiële rampzaligheid belandden (Dutch childcare benefits scandal – Wikipedia). Het parlementaire rapport noemde het veelzeggend “ongekend onrecht”. Het resultaat? Een diepe deuk in het vertrouwen van burgers in de overheid. In een peiling gaf 71% van de Nederlanders aan dat hun vertrouwen in de overheid negatief is beïnvloed door de toeslagenaffaire, en bijna twee derde verloor ook vertrouwen in de politiek (Toeslagenaffaire – Wikipedia). Wanneer mensen zich verraden voelen door instanties die juist steun zouden moeten bieden, trekt men zich terug. Wantrouwen wordt het gif dat gemeenschap verlamt.
Polarisatie en angst: Als gedeelde waarden eroderen, sluipt polarisatie naar binnen. Tijdens de COVID-19-pandemie zagen we bijvoorbeeld hoe maatregelen zoals lockdowns en vaccinaties de samenleving opdeden splitsen. Vrienden en familie raakten gebrouilleerd over mondkapjes en complottheorieën. Het publieke debat verhardde: “wappies” versus “sheeple”. Hoewel de slogan “alleen samen” bedoeld was om solidariteit aan te wakkeren, voelden velen zich alleen gelaten. Waar angst regeert – angst voor ziekte, maar ook angst voor elkaar’s opvattingen – verdwijnt de ruimte voor dialoog. Polarisatie creëert kampen die elkaar bestrijden in plaats van gemeenschappen die elkaar begrijpen. We lijken soms te vergeten dat meningsverschillen geen oorlog hoeven te zijn. Angst voor de ander – of dat nu de andersdenkende, de vreemdeling, of de politieke opponent is – bouwt onzichtbare muren tussen mensen.
Digitale schijnverbinding: Nooit eerder waren we technologisch zo met elkaar verbonden. Toch voltrekt zich een merkwaardige digitale eenzaamheid. Sociale media geven ons het gevoel altijd in gezelschap te zijn – we tellen de likes, we delen memes – maar intussen groeit een leegte. Uit een grootschalig onderzoek onder duizenden Nederlandse volwassenen, verspreid over negen jaar, bleek dat zowel passief als actief gebruik van sociale media gepaard gaat met toenemende gevoelens van eenzaamheid (Social Media’s Double-Edged Sword: Study Links Both Active and Passive Use to Rising Loneliness | Media and Public Relations | Baylor University). De platforms die bedoeld zijn om mensen samen te brengen, blijken bij te dragen aan een ware “epidemie van eenzaamheid” (Social Media’s Double-Edged Sword: Study Links Both Active and Passive Use to Rising Loneliness | Media and Public Relations | Baylor University). We scrollen langs elkaars levens alsof we door het raam van de buurman gluren, zonder echt binnen te komen. Online vinden we echokamers die onze eigen overtuigingen versterken, maar zelden oprechte verbinding of begrip voor andersdenkenden. Een cynicus merkte ooit op dat Facebook ons meer “vrienden” geeft dan we kunnen tellen, maar vraagt zich af: wie komt er daadwerkelijk langs wanneer je in nood zit? De digitale connectie is vluchtig en gefilterd; een echt gesprek, met nuance en empathie, is vervangen door snelle emoji en algoritmisch bepaald nieuws. Zo voelen we ons omringd en toch ongezien.
De drempel van kwetsbaarheid: Werkelijke gemeenschap vergt iets engs: kwetsbaarheid. Het betekent jezelf laten kennen, afhankelijk durven zijn van anderen, verantwoordelijkheid nemen voor elkaars welzijn. In een prestatiemaatschappij waar falen bijna taboe is, durven we die kwetsbaarheid niet makkelijk te tonen. We houden liever de schijn op dat alles okay is, dat we niemand nodig hebben. Die trots – of is het angst om gekwetst te worden? – weerhoudt mensen ervan zich open te stellen. Echte gemeenschap ontstaat pas wanneer mensen hun maskers laten zakken en eerlijk durven zeggen: “Ik heb je nodig.” Maar hoe vaak horen we die woorden nog?
Gevolgen van het kwijtraken van gemeenschap
De problemen hierboven zouden nog te dragen zijn als de gevolgen niet zo pijnlijk voelbaar waren. Helaas betalen we een hoge prijs voor het verloren gaan van gemeenschapszin.
Eenzaamheid en mentale nood: Misschien wel het meest zichtbare gevolg is de huidige eenzaamheidscrisis. Uit recent onderzoek bleek dat in 2023 bijna 11% van de Nederlanders zich sterk eenzaam voelde, een toename vergeleken met vóór de coronacrisis toen dit rond de 9% lag (1 op de 9 Nederlanders is eenzaam, meer dan voor corona). Anders gezegd: we zijn eenzamer dan voorheen. Bijna de helft van alle volwassenen zegt zich überhaupt enigszins eenzaam te voelen (Eenzaamheid | Regionaal | Volwassenen | Volksgezondheid en Zorg). Het zijn meer dan statistieken; het zijn stille huiskamers op zaterdagavonden, ouderen die dagenlang niemand spreken, jongeren die wel 500 volgers hebben maar niemand om hun diepste zorgen mee te delen. Artsen waarschuwen dat eenzaamheid net zo schadelijk kan zijn voor de gezondheid als pakweg roken. Het leidt tot hogere stress, depressie, en zelfs een kortere levensverwachting. Zonder steunnetwerk glijdt iemand sneller af in psychische problemen – er is geen buur of vriend die opmerkt dat het slecht gaat. We zien dit ook terug in de jeugdzorgcrisis: kwetsbare kinderen en tieners die tussen wal en schip belanden, omdat er geen stabiele gemeenschap is die hen opvangt. Kinderen slapen soms noodgedwongen op kantoorvloeren van overbelaste instellingen bij gebrek aan pleeggezinnen – een beschamend symbool van een maatschappij die faalt haar “hele dorp” in te zetten om een kind op te voeden. Waar gemeenschap verdwijnt, vallen mensen tussen de mazen van het net.
Fragmentatie en polarisatie: Een samenleving zonder gemeenschapszin valt uiteen in losse fragmenten. Het is ieder voor zich, en gedeelde verantwoordelijkheid verdampt. Dit maakt ons vatbaar voor “verdeel en heers”. Kijk naar het publieke vertrouwen: als burgers de overheid wantrouwen en elkaar wantrouwen, wie blijft er dan over om nog bruggen te bouwen? Polariserende leiders wrijven zout in de wonden en spelen groepen tegen elkaar uit. Sociale media algoritmes versterken extreme stemmen en dempen gematigde verbinding. Het gevolg is een publiek domein vol geschreeuw en geruzie in plaats of constructief gesprek. We zoeken toevlucht in bubbels – kleine subgemeenschappen online of offline – waar iedereen precies hetzelfde denkt. Dat voelt veilig, maar de prijs is dat de maatschappelijke samenhang als geheel verbrokkelt. Problemen als de klimaatcrisis of de woningnood vergen collectieve actie, maar die komt moeizaam van de grond als we geen gevoel van samen meer hebben. Wanneer een gemeenschappelijk doel ontbreekt, wordt vooruitgang als gemeenschap lastig.
Morele onverschilligheid: Ten slotte sluipt er iets naar binnen dat je zou kunnen omschrijven als een geestelijke armoede: onverschilligheid. Als we elkaar niet meer zien als mede-mensen waarvoor we medeverantwoordelijk zijn, ontstaat er een gebrek aan mededogen. In het Bijbelse boek Genesis vraagt Kaïn spottend: “Ben ik mijn broeders hoeder?” – die vraag echoot vandaag. We lopen langs de dakloze op straat zonder hem aan te kijken, we scrollen langs het nieuws van weer een vluchtelingendrama zonder iets te voelen. Zonder gemeenschap verhardt de samenleving; empathie wordt schaars. Het is geen toeval dat een parlementaire commissie bij de toeslagenaffaire opmerkte dat het “fundamentele beginselen van de rechtsstaat” heeft geschonden (Dutch childcare benefits scandal – Wikipedia) – want waar geen gemeenschap is, wordt de menselijke maat vergeten. Mensen werden tot nummers en dossiers gereduceerd. Morele onverschilligheid maakt het mogelijk dat leed van “anderen” ons koud laat, omdat we hen niet meer als deel van ons zien. Het ontbreken van gemeenschap is dus niet slechts een sociologisch gemis, maar een morele crisis.
Oude spirituele inzichten over gemeenschap
Ironisch genoeg zoeken we naar nieuwe oplossingen terwijl oude wijsheden al millennia lang het belang van gemeenschap benadrukken. Religieuze en spirituele tradities – het christendom, boeddhisme, islam en meer – bieden diepgaande perspectieven op mens-zijn-in-gemeenschap. Laten we eens luisteren naar die stemmen uit het verleden.
Christendom – “Het is niet goed dat de mens alleen blijft”: Vrijwel aan het begin van de Bijbel, in Genesis, staat de observatie: “Het is niet goed dat de mens alleen is” (Genesis 2:18). De mens is vanaf de schepping bedoeld als relationeel wezen. In het christelijk gedachtegoed draait veel om liefde voor de naaste. Jezus van Nazareth doorbrak sociale barrières in zijn tijd – hij at met verschoppelingen, raakte melaatsen aan, verzamelde een bont gezelschap van volgelingen. “Heb uw naaste lief als uzelf,” luidt zijn gebod, en in de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan maakt hij duidelijk dat naastenliefde geen grenzen kent van stam of status. Jezus beloofde zijn volgelingen ook gemeenschap op een dieper niveau: “Waar twee of drie mensen in Mijn naam samenkomen, ben Ik in hun midden.” Die uitspraak (Matteüs 18:20) suggereert dat in echte verbondenheid iets goddelijks schuilt – een heilige tegenwoordigheid tussen mensen die oprecht samenkomen. De eerste christelijke gemeentes na Jezus’ dood werden beschreven als mensen die “één van hart en ziel” waren en alles met elkaar deelden. Uiteraard waren ook daar spanningen, maar het ideaal was duidelijk: het lichaam van Christus – een metafoor waarbij ieder individu een onmisbare schakel is in het grotere geheel, zoals een lichaam alleen functioneert als alle leden samenwerken. Het christendom leert ons dat gemeenschap meer is dan een sociaal contract; het is bijna een sacrament, een plek waar liefde, vergeving en genade tastbaar worden.
Boeddhisme – leegte en mededogen: In het boeddhisme vinden we een ogenschijnlijk paradoxaal uitgangspunt: het concept van leegte (śūnyatā). Leegte betekent niet dat niets ertoe doet; het betekent dat niets op zichzelf staat. Alles bestaat in relatie tot alles. De boeddhistische monnik Thich Nhat Hanh zei treffend: “We moeten ontwaken uit de illusie van onze gescheidenheid.” Met andere woorden, het idee dat we losse, onafhankelijke eilandjes zijn, is een illusie – in werkelijkheid zijn we diep verweven met elkaar, als golven van dezelfde oceaan. Hieruit vloeit mededogen (karuṇā) voort, een centraal boeddhistisch ideaal. Wie inziet dat de ander in wezen niet echt ‘ander’ is, maar deel van hetzelfde levensweb, kan niet anders dan met compassie handelen. Boeddhisten wijzen erop dat lijden universeel is en dat het verminderen van lijden gezamenlijke verantwoordelijkheid is. De sangha (gemeenschap van monniken en leken) is naast Boeddha en dharma één van de drie juwelen – een toevlucht en steunpilaar op het pad. In praktijk zie je dit bijvoorbeeld in rituelen waarin alle levende wezens worden meegenomen in gebeden van liefdevolle vriendelijkheid: “Mogen alle wezens gelukkig zijn.” Die radicale inclusiviteit – iedereen behoort tot onze kring van zorg – is een krachtige remedie tegen onverschilligheid. Boeddhistische leermeesters tonen ons dat echte gemeenschap begint bij het loslaten van het idee dat er een harde scheidslijn loopt tussen ‘ik’ en ‘jij’. In de leegte bloeit verbondenheid.
Islam – de ummah als gebroken familie: In de islamitische traditie is de mensheid gezien als één grote ummah – een mondiale geloofsgemeenschap. Idealiter overstijgt de ummah etniciteit, nationaliteit en taal. Het concept ontstond al bij profeet Mohammed, die in Medina een verbond smeedde tussen verschillende stammen en religies, beschouwend iedereen als onderdeel van één gemeenschap der gelovigen. In de Koran klinkt het appel tot eenheid: “En houdt allen vast aan het touw van Allah en wees niet verdeeld” (Soera 3:103). De profeet Mohammed gebruikte de metafoor van een lichaam om deze verbondenheid te duiden: als één deel van het lichaam pijn lijdt, lijdt het hele lichaam mee. Zo zou het ook moeten zijn met de gelovigen – en bij uitbreiding met de mensheid. Deze gedachte is niet louter theorie: dagelijks worden moslims geacht vijfmaal daags te bidden in de richting van dezelfde Kaäba, eenheid in praktijk. Tijdens de hadj lopen miljoenen mensen van alle rangen en standen in identieke witte gewaden om de Kaäba heen, schouder aan schouder – een krachtig beeld van gelijkheid en broederschap. De islamitische ethiek benadrukt zorg voor de zwakkeren: zakat (armenbelasting) is verplicht, zodat de rijken de armen ondersteunen en niemand in de gemeenschap honger lijdt. Natuurlijk schiet de werkelijkheid vaak tekort – ook binnen de ummah zijn er verdeeldheid en conflict. Maar het ideaalbeeld blijft inspireren: één menselijke familie onder God. In tijden van crisis zien we dit vonkje oplichten, bijvoorbeeld wanneer moslimgemeenschappen geld inzamelen na een aardbeving ongeacht de grenzen. De islam herinnert de moderne mens eraan dat ware kracht ligt in samenstaan: verdeeldheid is zwakte.
Deze drie tradities – en ik had evengoed ook humanistische of andere levensbeschouwingen kunnen noemen – leren ons dat gemeenschapszin zowel een spirituele noodzaak als een ethische opdracht is. Ze stellen onomwonden: de mens is niet gemaakt om een eiland te zijn. Of je nu gelooft in een ziel, in karma, of simpelweg in menselijkheid, de conclusie is opmerkelijk eensluidend: we hebben elkaar nodig.
Op weg naar herstel: gemeenschapszin hervinden
De diagnose is gesteld; nu de vraag hoe we de patiënt – onze gekwetste gemeenschapszin – kunnen genezen. Gelukkig is er hoop. Overal, soms onopgemerkt, bloeien initiatieven en ideeën om mensen weer bij elkaar te brengen. Hier zijn enkele concrete manieren waarop we, ieder van ons, opnieuw gemeenschap kunnen opbouwen in een verdeelde wereld:
- Actief luisteren en empathie ontwikkelen: Gemeenschap begint bij luisteren. Echt luisteren – zonder meteen te oordelen of te reageren – is een daad van erkenning. Probeer in gesprekken meer te luisteren dan te praten. Vraag door, wees oprecht nieuwsgierig naar de ander, vooral als die anders denkt dan jij. Empathie is als een spier die je kunt trainen: door je in te leven in iemands verhaal leg je een brug. Dit geldt op alle niveaus, van persoonlijke relaties tot politiek debat. Luister naar de pijn achter iemands boosheid; hoor de hoop in iemands dromen.
- Durf kwetsbaar te zijn en hulp te vragen: Het doorbreken van isolement vergt moed om jezelf bloot te geven. Deel je eigen zorgen en behoeften met vertrouwde mensen. Merk op dat dit anderen toestemming geeft om hetzelfde te doen. Kwetsbaarheid schept vertrouwen. Organisaties kunnen dit faciliteren door veilige ruimtes te creëren – denk aan praatgroepen, buurthuizen of online communities met goede moderatie – waar mensen eerlijk kunnen delen zonder afgekraakt te worden. Wees ook niet bang om hulp te vragen in de gemeenschap. Hulp vragen is geen teken van zwakte, maar van vertrouwen in elkaar.
- Koester lokale verbanden: Grote wereldproblemen kunnen verlammend werken, maar iedereen kan dichtbij huis beginnen. Investeer in je buurt en lokale gemeenschappen. Organiseer een buurtbarbecue, word lid van een sportclub of vrijwilligersinitiatief, sluit je aan bij een kerk, moskee of meditatiegroep – wat jou ook aanspreekt. Zulke verbanden brengen mensen van diverse achtergronden samen rondom iets gemeenschappelijks. In die ontmoetingen ontstaat begrip. Misschien ontdek je dat de buurman met wie je nooit praatte een geweldig gitarist is, of dat de vluchtelingenfamilie om de hoek heerlijke recepten wil delen. Lokale gemeenschapsprojecten, zoals een buurtmoestuin of een telefooncirkel voor eenzame ouderen, kunnen een enorm verschil maken. Wacht niet tot “de overheid” iets organiseert; wees zelf de verbinder.
- Gebruik technologie bewust voor verbinding: Sociale media en chatapps hóeven geen vloek te zijn als we ze slim inzetten. Start bijvoorbeeld een positieve Whatsapp-groep met straatgenoten om elkaar te helpen (boodschappen doen voor zieken, spullen uitlenen, etc.). Deel minder perfecte Instagram-plaatjes en meer échte verhalen – soms breekt één eerlijk bericht het gevoel bij anderen dat ze de enigen zijn met problemen. Organiseer digitale leesclubs of discussieavonden over belangrijke onderwerpen, maar met als regel respectvol naar elkaar luisteren. Technologie kan ook gebruikt worden om mensen te vinden met gedeelde interesses in je omgeving (via Meetup.com bijvoorbeeld) en dan offline af te spreken. Het sleutelwoord is intentionaliteit: gebruik digitale middelen als aanvulling op, niet vervanging van, echte ontmoetingen. Leg de telefoon wat vaker weg als je in gezelschap bent; geef de persoon vóór je voorrang op die in je scherm.
- Herontdek gedeelde waarden en rituelen: Wat ons bindt zijn vaak gedeelde waarden of gewoontes. Zoek naar dat gemeenschappelijke: iedereen wil gehoord en gezien worden, iedereen houdt van muziek, eten, verhalen. Organiseer een potluck-maaltijd waar ieder iets meebrengt dat zijn/haar culturele of familiale achtergrond vertegenwoordigt – eten verbindt! Stimuleer het heropleven van oude rituelen of het maken van nieuwe: van samen zingen tot gezamenlijk herdenken van lokale geschiedenis. Veel gemeenschappen vinden weer samenhang door tradities als buurtdiners, jaarlijkse festivals, of gezamenlijke sportdagen. Dergelijke rituelen scheppen een gevoel van wij. Ook interreligieuze dialoog of gezamenlijke vieringen (bijvoorbeeld een iftar maaltijd delen met niet-moslims, of kerst met de buurt ongeacht achtergrond) kunnen verbindend werken. We komen erachter dat onze kernwaarden – liefde, compassie, rechtvaardigheid – vaak gedeeld worden over scheidslijnen heen.
- Oefen vergeving en begrip: In een verdeelde wereld hebben we ook vergevingsgezindheid nodig om oude breuken te helen. Houd geen eeuwige wrok tegen “die ander” die ooit iets verkeerds zei of deed. Probeer in plaats daarvan het gesprek aan te gaan en vergeef als dat kan. Vergeving is geen zwaktebod maar een krachtig signaal dat je de relatie boven het geschil plaatst. Het haalt de angel uit conflicten en maakt de weg vrij voor herstel van gemeenschap. Dit geldt in gezinnen en vriendschappen, maar ook maatschappelijk – denk aan waarheids- en verzoeningscommissies die gemeenschappen helen na periodes van onrecht. Begin klein: zeg sorry als je zelf fout zat, en wees gul als een ander excuses aanbiedt.
Deze acties zijn geen magie en zullen niet op slag alle breuken lijmen. Maar ze geven richting. Elke stap, hoe klein ook, waarbij we kiezen voor verbinding in plaats van verwijdering, is er één in de goede richting. Zoals een oud spreekwoord zegt: “Een reis van duizend mijl begint met één stap.”
Conclusie
Een silhouet van mensen samen bij zonsondergang – symbool voor het herontwaken van gemeenschapszin en saamhorigheid. Uiteindelijk komt het besef bovendrijven dat de uitdagingen van onze tijd – van eenzaamheid tot polarisatie – ons voor een keuze stellen. Blijven we gevangen in isolatie, of slaan we de handen ineen? Ik denk aan al die voorbeelden, van de gedupeerden van de toeslagenaffaire tot de jongeren verdwaald in online eenzaamheid, en ik besef: we kúnnen niet verder op de solotoer. De gevolgen van verdeeldheid hebben we geproefd en ze zijn bitter. Gelukkig is er een andere weg, een pad dat eigenlijk al eeuwenlang begaan is door wijzere voeten dan de onze. De theoloog in mij herinnert zich de Imago Dei-gedachte: ieder mens draagt iets goddelijks in zich, en pas samen vormen we een compleet beeld. De journalist in mij ziet de feiten: samen staan we sterker – sociaal, economisch, mentaal. En de gewone mens in mij voelt het verlangen: erbij horen, gezien worden, deel zijn van een wij.
De huidige tijd, met al zijn breuklijnen, roept om herstel van gemeenschap. Dat begint in het klein: een glimlach naar een onbekende, een gesprek met de buur die anders stemt, een hand uitgestoken naar wie gevallen is. Het vraagt ook iets groots: een mentaliteitsverandering waarin we onszelf zien in de ander. Die oude spirituele les – behandel de ander zoals je zelf behandeld wilt worden – blijkt akelig relevant. Willen we echte gemeenschap, dan moeten we durven geven wat we zelf nodig hebben: aandacht, respect, vergeefse bereidheid, liefde.
Ik eindig dit essay met zowel een oproep tot actie als een uitnodiging tot zelfreflectie. Kijk in de spiegel en vraag jezelf af: “Ben ik een bouwsteen of een sloopkogel voor gemeenschap?” Iedere dag krijgen we kansen om óf de kloof te vergroten, óf een brug te slaan. Neem actief deel aan je wereld, hoe onvolmaakt die ook is. Zoek de verbinding op plekken waar het schuurt. Vier verschillen, maar zoek de overeenkomsten. Houd de beleidsmakers en instituties verantwoordelijk, zeker – maar bouw intussen zelf aan de samenleving die je wilt zien, steen voor steen, mens voor mens.
De gevolgen van het nietsdoen hebben we gezien: een verdeelde, kille maatschappij waar niemand zich thuis voelt. Laat dat beeld ons motiveren om het tegenovergestelde te scheppen: een wereld waarin gemeenschapszin niet slechts een mooi woord is, maar dagelijkse realiteit. Een wereld waarin we zonder ironie kunnen zeggen: alleen samen komen we verder. Dat is niet makkelijk, het is een weg van vallen en opstaan. Maar het is de moeite waard – want in het samen vinden we uiteindelijk onszelf terug. En misschien, heel misschien, genezen we daarmee de ziel van de samenleving.
Bronnen:
- Wikipedia (nl/en) – Artikelen over de Toeslagenaffaire, eenzaamheidstatistieken, en concepten als ummah.
- Baylor University (2025) – Onderzoek naar sociale media-gebruik en eenzaamheid (Social Media’s Double-Edged Sword: Study Links Both Active and Passive Use to Rising Loneliness | Media and Public Relations | Baylor University)
- RTL Nieuws (2024) – CBS-cijfers eenzaamheid vóór en na coronacrisis (1 op de 9 Nederlanders is eenzaam, meer dan voor corona).
- Sociaal en Cultureel Planbureau (2021) – Peilingen omtrent vertrouwensverlies door Toeslagenaffaire (Toeslagenaffaire – Wikipedia).
- Diverse heilige geschriften (Bijbel, Tripitaka, Koran) – Spirituele leringen over gemeenschap en naastenliefde.
Alleen Samen: De belemmeringen van gemeenschapszin in de moderne samenleving
Waarom lukt het mensen steeds minder om echte gemeenschap te vormen? Wat weerhoudt ons? Dit essay onderzoekt de oorzaken – van sociale media en individualisme tot wantrouwen in overheid en instituties – en put uit actuele gebeurtenissen en spirituele bronnen om te zoeken naar herstel.
Waarom echte gemeenschap uitblijft
Onze tijd is een paradox: we zijn hyperverbonden, maar innerlijk losgezongen. Terwijl we voortdurend digitaal in contact staan, groeit de eenzaamheid. Volgens het CBS is eenzaamheid sinds de coronacrisis toegenomen2.
De toeslagenaffaire is daar een schrijnend voorbeeld van. Meer dan 26.000 ouders werden onterecht beschuldigd van fraude1. Vertrouwen verdween. Gemeenschapszin kreeg een klap.
Gevolgen van het verlies aan gemeenschap
Zonder gemeenschap groeien angst, polarisatie en morele onverschilligheid. Jongeren verdwalen in sociale media. Ouderen voelen zich vergeten. De jeugdzorg kraakt onder het gebrek aan pleeggezinnen8.
Spirituele lessen uit drie religies
Christendom
In Genesis staat: “Het is niet goed dat de mens alleen is.” Jezus sprak: “Waar twee of drie in Mijn naam samenkomen, ben Ik in hun midden”5.
Boeddhisme
Thich Nhat Hanh benadrukt: “We moeten ontwaken uit de illusie van gescheidenheid”7. Mededogen is geen luxe, maar noodzaak.
Islam
De Koran roept op: “Houd allen tezamen vast aan het koord van Allah en wees niet verdeeld”6. De Ummah is niet slechts een idee – het is een opdracht tot verbondenheid.
Hoe we gemeenschap kunnen herstellen
- Luister actief naar anderen – ook (juist) als ze anders denken.
- Durf kwetsbaar te zijn. Deel zorgen, vraag hulp.
- Bouw aan lokale netwerken: straatapps, buurtmoestuinen, herdenkingen.
- Gebruik sociale media met intentie: organiseer dialoog, geen oorlog.
- Koester gedeelde rituelen: koken, vieren, rouwen – samen.
- Oefen vergeving. Gemeenschap vereist heling, geen perfectie.
Oproep tot actie
We kunnen kiezen. Blijven we als eilanden leven – verdeeld, onverschillig, moe? Of bouwen we opnieuw aan gemeenschap – in empathie, eenvoud en moed?
De ziel van de samenleving is geen structuurelement. Ze leeft waar wij kiezen voor menselijkheid boven gemak. Kijk in de spiegel en vraag jezelf af: ben ik een brug of een muur?
Bronnen & Referenties
- Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag – Rapport “Ongekend Onrecht” (2020)
- CBS – Eenzaamheid in Nederland vóór en na de coronacrisis
- SCP – De sociale staat van Nederland (2023)
- Baylor University – Onderzoek naar sociale media en eenzaamheid (Homan et al., 2025)
- Bijbel – Genesis 2:18, Matteüs 18:20, Lukas 10
- Koran – Soera 3:103
- Thich Nhat Hanh – The Art of Communicating (2013)
- Trouw – Jeugdzorg structureel in crisis (2023)
- De Correspondent – Sociale media fragmenteren onze werkelijkheid (2022)
- WRR – Vertrouwen in Burgers (2018)
- Nieuw Wij: Interview met Stefan Paas over gemeenschapszin en democratisch samenleven.
📄 Lees het artikel - Custodes: Analyse van het moderne probleem van gemeenschap door Mark Elchardus.
📄 Lees het artikel - Zuyd Hogeschool: Onderzoek naar gemeenschap en gemeenschapszin.
📄 Lees het artikel - Tearfund: Het belang van gemeenschapszin in Zimbabwe en lessen voor Nederland.
📄 Lees het artikel - De Kamer van Sociale Waarden: De kracht en valkuilen van de massa: Wat Gustave Le Bon ons leert over gemeenschapszin.
📄 Lees het artikel
