Op weg naar een waardensamenleving met SSI en Web3

Introductie:
“Ik ben omdat wij zijn.” Dit eenvoudige maar krachtige motto, afkomstig uit de Ubuntu-filosofie, vat perfect samen wat een waardensamenleving betekent (en.wikipedia.org). Het houdt in dat ons mens-zijn en onze identiteit pas betekenis krijgen in verbinding met anderen. Een identiteit kent geen waarde als die niet gedeeld wordt met de gemeenschap. In een samenleving die gebaseerd is op kernwaarden als vertrouwen, liefde, samenwerking en zorg voor elkaar, komen dit motto en deze filosofie tot leven. In deze essay verkennen we hoe moderne ideeën en innovaties – van Semco Style en open dialoog tot Self-Sovereign Identity en Web3.0 – bijdragen aan zo’n waardengedreven samenleving.

Medewerkers in een cirkel maken samen beslissingen in een open, democratisch kantoor met natuurlijke lichtinval — *Een divers team in overleg zonder managers — een illustratie van de Semco Style-werkvloer, waar transparantie en gezamenlijke besluitvorming centraal staan.*

Semco Style: democratie op de werkvloer

Een inspirerend voorbeeld van een waardengedreven benadering is Semco Style, ontwikkeld door de Braziliaanse ondernemer Ricardo Semler. In plaats van een traditioneel top-down management koos Semler voor een radicaal andere koers: werknemersdemocratie en eigenaarschap voor iedereen. Hij schrapte bijna alle managementlagen en gaf de medewerkers zelf de macht om beslissingen te nemen. Bij Semco kregen werknemers toegang tot alle bedrijfsinformatie en kozen zij zelfs hun eigen leidinggevenden en stelden ze samen hun salarissen vast (frankwatching.com). Het bedrijf werd opgedeeld in kleine teams die verantwoordelijk waren voor hun eigen resultaten, waardoor iedereen zich eigenaar voelde van het succes. Het idee is simpel: wie zelf beslissingen neemt, voelt zich ook verantwoordelijk voor de consequenties daarvan (frankwatching.com). En het werkte – Semco werd een zeer succesvolle onderneming (frankwatching.com). Deze aanpak laat zien hoe vertrouwen en openheid op de werkvloer kunnen leiden tot meer betrokkenheid, innovatie en werkgeluk. Semco Style illustreert dat een bedrijf net zo democratisch en mensgericht kan worden bestuurd als een gezin of een vereniging.

Familie, zorgprofessionals en hulpverleners in open gesprek in een warme woonkamer — In een huiselijke setting voeren familie en professionals een open dialoog, met respect, empathie en gezamenlijke verantwoordelijkheid als fundament.

Open dialoog en gedeeld eigenaarschap

Een waardensamenleving draait niet alleen om hoe we werken, maar ook om hoe we communiceren en zorg dragen voor elkaar. Hier komt het principe van open dialoog in beeld. Open dialoog betekent dat we belangrijke kwesties bespreekbaar maken met alle betrokkenen, in een sfeer van gelijkwaardigheid en respect. Iedereen – of het nu een werknemer, burger, patiënt of familielid is – krijgt de ruimte om zijn of haar stem te laten horen. In de geestelijke gezondheidszorg is de Open Dialogue-benadering bijvoorbeeld succesvol toegepast: bij acute psychische crises worden direct de hele sociale kring (familie, vrienden) en hulpverleners samengebracht voor een gesprek, waarbij niemand wordt buitengesloten. Beslissingen worden samen genomen in plaats van opgelegd. Dit soort gedeelde besluitvorming en dialoog creëert vertrouwen en zorgt dat mensen zich gehoord en gesteund voelen. In een organisatie of gemeenschap kan open dialoog op dezelfde manier werken: door echt te luisteren naar elkaar en samen naar oplossingen te zoeken, ontstaat co-creatie. Mensen voelen zich mede-eigenaar van zowel problemen als oplossingen – dat is eigenaarschap in de praktijk. Het resultaat is vaak duurzamere beslissingen en meer draagvlak, omdat iedereen zich erkend weet.

Burgers van alle leeftijden werken samen op een levendig plein aan oplossingen, verbonden door lichtlijnen — *Op een kleurrijk dorpsplein creëren burgers samen ideeën rond schoolborden en een symbolische boom — een visuele metafoor voor burgerparticipatie en gedeeld eigenaarschap.*

Bottom-up democratie in de samenleving

Wat op de werkvloer en in de zorg geldt, geldt ook op grotere schaal. Een waardensamenleving stimuleert bottom-up democratie, oftewel democratie van onderop. Dit betekent dat initiatieven en veranderingen vanuit de mensen zelf komen in plaats van alleen van bovenaf (overheid of management). Een goed voorbeeld is de opkomst van buurtinitiatieven en coöperaties, waar burgers gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving, energievoorziening of zorg. In de jeugdzorg wordt bijvoorbeeld gepleit voor een federaal gedistribueerd netwerk van co-creatie: in plaats van een centraal bureaucratisch systeem werken verschillende partijen – jongeren, ouders, hulpverleners, gemeentes – op gelijkwaardige basis samen om het beste voor het kind te bereiken. Door kennis en krachten te bundelen in een netwerk, kunnen lokale oplossingen worden gedeeld en verbeterd. Dit gedecentraliseerde model lijkt complex, maar het idee erachter is eenvoudig: iedereen die geraakt wordt door een besluit moet kunnen meedenken en meebeslissen. Zo benut je de wijsheid en ervaring van de hele gemeenschap. Bottom-up democratie geeft mensen het gevoel dat hun stem telt en dat ze samen eigenaar zijn van de samenleving.

Kinderen en volwassenen werken samen in een kleurrijke klas, verbonden in een keten van steun en samenwerking — *In een levendige klasruimte leren kinderen en volwassenen samen, omringd door warmte, kunst en een sfeer van liefdevolle ondersteuning.*

Competentiegerichte waarden: liefde, samenwerking en zorg

In een waardensamenleving staan bepaalde kernwaarden centraal, en die waarden vertalen zich in concrete vaardigheden en competenties die we iedereen – van jongs af aan – willen meegeven. Denk aan waarden als liefde, samenwerking en zorg voor elkaar. Platforms als UbuntuKids zetten hierop in door kinderen essentiële burgerschapsvaardigheden bij te brengen die bij deze kernwaarden horen. UbuntuKids is een non-profit initiatief (opgericht door de Kamer van Sociale Waarden) dat gebaseerd is op het Ubuntu-principe: de verbinding tussen mensen en omkijken naar elkaar (ubuntukids.nl). Via theater, kunst en technologie leren kinderen bij UbuntuKids om zich uit te drukken, samen te werken en empathisch te zijn. Het programma benadrukt dat ieder kind onderdeel is van een groter geheel en dat je door samen te werken verder komt dan alleen. Door zo’n opvoeding in waarden krijgen jongeren de “competenties” liefde, samenwerking en zorgzaamheid als het ware met de paplepel ingegoten. Dit is belangrijk, want een samenleving bouwen op waarden begint bij wat we onze kinderen meegeven.

Naast liefde en samenwerking is zorgzaamheid een cruciale waarde. Zorg voor elkaar uit zich op allerlei manieren: van eenvoudige vriendelijkheid en behulpzaamheid in het dagelijks leven tot georganiseerde mantelzorg en vrijwilligerswerk. Het ontwikkelen van deze sociale competenties betekent dat mensen leren om te kijken naar de ander en zich verantwoordelijk voelen voor hun omgeving. In een waardensamenleving erkennen we ieders kracht en bijdrage – we waarderen mensen niet alleen om hun functie of status, maar om wat ze doen voor het gezamenlijke welzijn. Daarmee vervangen we de drang naar competitie door een houding van inclusie en gedeelde waarde, waarbij iedereen een rol heeft in onderwijs, werk en gemeenschap. Het motto is als het ware: samen win je meer dan alleen.

Gezinnen leren samen noodhulp en voorbereiding in een natuurlijk oefencentrum met tenten, kaarten en digitale borden — *In een natuurlijk oefenterrein leren gezinnen spelenderwijs omgaan met noodsituaties — een visuele verbeelding van veerkracht en collectieve paraatheid.*

Veerkracht: Plan B en rampenparaatheid

Een samenleving gebaseerd op waarden bereidt zich ook voor op moeilijke tijden. Plan B staat symbool voor die veerkracht: het is slim om een alternatief plan achter de hand te hebben voor het geval er iets misgaat. Denk bijvoorbeeld aan natuurrampen of crisissituaties. Een term als CIV-RAMP verwijst naar burgergerichte rampenparaatheid – ofwel, hoe zorgen we ervoor dat gewone mensen goed zijn voorbereid op rampen? Waardengedreven veerkracht betekent dat we in zulke situaties naar elkaar omkijken en georganiseerd reageren. Hierbij hoort bijvoorbeeld het opzetten van lokale noodnetwerken, het organiseren van trainingen of CIV-CAMP oefenkampen waar mensen leren wat ze moeten doen in een rampenscenario. Deze educatie in rampenscenario’s is een vorm van praktisch burgerschapsonderwijs: je leert niet alleen voor jezelf te zorgen, maar ook hoe je anderen kunt helpen als er iets gebeurt. Een gemeenschap die samen een Plan B heeft, straalt vertrouwen en solidariteit uit – iedereen weet: we kunnen op elkaar rekenen. Die sociale samenhang is net zo belangrijk als de technische voorbereiding. Zo wordt rampenparaatheid niet gedreven door angst, maar door zorg en verantwoordelijkheidsgevoel voor elkaar.

Kwetsbaar persoon omringd door zorgzame mensen, verbonden door lichtlijnen in een rustige bosomgeving — *In een helend bos wordt een kwetsbaar persoon gedragen door een netwerk van geliefden — een beeld van zorg zonder dwang, gedragen door gemeenschap.*

Zorg en dwang: sociale netwerken in de zorg (CIV-CARE)

Ook op de moeilijke momenten in de zorg, zoals bij dwangzorg (situaties waarin iemand tegen zijn wil zorg of behandeling krijgt, bijvoorbeeld bij ernstige psychische problemen), zijn waarden van groot belang. Initiatieven als CIV-CARE zetten in op het betrekken van sociale netwerken bij de zorg. Dat betekent dat familie, vrienden en buren rondom iemand die zorg nodig heeft, actief betrokken worden bij de ondersteuning. In plaats van alleen vanuit een instelling of overheid te werken, creëer je een netwerk van mensen die er samen voor iemand zijn. Dit sluit aan bij de eerder genoemde open dialoog-benadering: door iedereen rond de patiënt mee te laten praten en beslissen, voorkom je een hoop weerstand en isolement. Sterker nog, het gevoel van gedwongen zorg kan verminderen als de persoon merkt dat zijn naasten en hulpverleners samen een zorgcirkel vormen in plaats van tegenover elkaar te staan. Een federaal gedistribueerd netwerk van co-creatie in de jeugdzorg – een hele mond vol – komt neer op deze gedachte: niet één instantie heeft de macht, maar alle betrokken partijen werken gelijkwaardig samen, verspreid over verschillende plekken. Dit maakt het zorgsysteem menselijker en zorgt dat jongeren zich gesteund voelen door een hele gemeenschap, niet alleen door anonieme professionals.

Doorsnede van de aarde met aan de ene kant fossiele brandstoffen, en aan de andere kant een gouden boom van vertrouwen en ethiek — *Links het oude systeem van grondstofwinning, rechts een gouden boom gevoed door vertrouwen — een krachtige metafoor voor de overgang naar een waardengedreven economie.*

Bewustwording: abiotische grondstoffen en de grondslag van geld

Een waardensamenleving kijkt niet alleen naar mensen, maar ook naar de planeet en het systeem waarin we leven. Bewustwording ten aanzien van abiotische grondstoffen betekent dat we ons realiseren dat veel van onze grondstoffen – zoals metalen, mineralen, olie – niet oneindig zijn. Dit zijn abiotische (levenloze) hulpbronnen uit de aarde, en we moeten er zuinig en slim mee omgaan. Waarden als duurzaamheid en verantwoordelijk beheer van de aarde horen hierbij. Het betekent bijvoorbeeld dat we nadenken over recycling, circulaire economie en het verminderen van verspilling. In Jip-en-Janneke-taal: je kunt niet voor altijd snoep uit de snoeppot blijven halen als je de bodem al begint te zien. Je moet delen en op tijd nieuwe oplossingen zoeken, anders is het voor de volgende op.

Ook de grondslag van geld is iets waar bewustzijn over nodig is. Vroeger hadden munten een waarde omdat er goud of zilver in zat; tegenwoordig is geld vooral vertrouwen. We accepteren een briefje van 20 euro of een getal op een bankrekening omdat we erop vertrouwen dat we er iets voor kunnen kopen (nl.wikipedia.org). Geld is eigenlijk “gestold vertrouwen”. In een waardengedreven kijk op de economie besef je dat geld geen doel op zich moet zijn, maar een middel om waarde te ruilen die mensen onderling creëren. De vraag “Wat is geld nu eigenlijk waard?” leidt tot mooie discussies over wat we écht belangrijk vinden. Misschien komen we er wel achter dat zaken als tijd, zorg voor elkaar of een schone leefomgeving óók vormen van rijkdom zijn, die je niet altijd in euro’s kunt uitdrukken. Er ontstaan dan initiatieven zoals lokale ruilsystemen of complimenten-eenheden, waarbij mensen elkaar belonen met iets anders dan geld. Dit sluit aan bij een samenleving waarin waarden – in de zin van idealen – belangrijker worden dan puur materiële waarde.

Mensen in een natuurlijk landschap verbonden via lichtlijnen en digitale identiteitsknooppunten in een Web 3.0-netwerk — *In een utopisch landschap zijn mensen verbonden via verlichte netwerken van digitale identiteit — een beeld van eigenaarschap, decentralisatie en verbondenheid.*

Web 3.0: het internet van eigenaarschap

Bij een moderne waardensamenleving hoort ook een nieuwe kijk op technologie. Web 3.0 (of kortweg Web3) is een term voor de volgende generatie internet. Waar het oude internet (Web1) vooral lezen was en Web2.0 ging over zelf content maken en delen (sociale media, YouTube, etc.), draait Web3 om eigenaarschap en decentralisatie. In simpele woorden: het internet wordt weer van ons allemaal. In plaats van dat grote bedrijven al onze gegevens bezitten, kunnen gebruikers in Web3 zelf de controle houden over hun data en online identiteit (britannica.com). Dit wordt mogelijk gemaakt door slimme technologie zoals blockchain. Een blockchain kun je zien als een soort digitaal kasboek dat door heel veel computers tegelijk wordt bijgehouden. Omdat iedereen een kopie heeft, kan niemand stiekem valsspelen of het boek zomaar veranderen. Web3 geeft dus controle en privacy terug aan de gebruiker (britannica.com). Dingen als veiligheid en vertrouwen zijn er niet langer afhankelijk van één baas (zoals een bank of een groot tech-bedrijf), maar zitten ingebouwd in het netwerk en de code. Dit klinkt misschien ingewikkeld, maar je merkt er in de praktijk alleen van dat je meer vrijheid en zeggenschap krijgt online. Web3 zit nog in de beginfase – veel toepassingen zijn nu aan het experimenteren en groeien (britannica.com) – maar de visie is duidelijk: een internet waar gebruikers zelf bepalen wat er met hun informatie en creaties gebeurt, alsof je een eigen sleuteltje hebt tot jouw stukje van het web.

Persoon houdt een digitale wallet vast met controle over eigen gegevens zoals leeftijd en diploma in een futuristische setting — *In een cyber-realistische wereld beheert een individu zijn eigen digitale identiteit — zonder tussenkomst van externe instanties.*

Self-Sovereign Identity (SSI): baas over eigen gegevens

Een belangrijk onderdeel van Web3 en een waarden-internet is Self-Sovereign Identity (SSI), wat je zou kunnen vertalen als “zelf-soevereine identiteit”. Dit is een manier om je digitale identiteit in eigen handen te nemen. In plaats van dat je persoonlijke gegevens overal verspreid liggen bij verschillende diensten (en je telkens wachtwoorden en kopietjes van je paspoort moet geven), werkt SSI met een digitale identiteitsportemonnee die alleen van jou is. Je kunt daarin bijvoorbeeld je leeftijd, diploma’s, rijbewijs of andere bewijzen veilig opslaan, allemaal digitaal ondertekend door een betrouwbare instantie (zoals de overheid of een school). Jij beslist vervolgens zelf met wie je welke gegevens deelt (tno.nl). Wil je bijvoorbeeld bewijzen dat je 18+ bent om iets te mogen, dan kun je met SSI laten zien dát je ouder dan 18 bent, zonder al je geboortegegevens prijs te geven. Of als je een auto wilt huren, dan hoeft het verhuurbedrijf niet een kopie van je hele rijbewijs te bewaren; ze kunnen via SSI gewoon controleren dat jouw rijbewijs geldig is (tno.nl). Dit is niet alleen makkelijk en snel, maar ook privacy-vriendelijk. SSI creëert vertrouwen in digitale uitwisseling van gegevens doordat elke claim (zoals “Jan heeft zijn hbo-diploma behaald” of “Maria is bevoegd om auto te rijden”) digitaal ondertekend en verifieerbaar is (tno.nl). Zelfs partijen die elkaar niet kennen, kunnen zo op elkaars informatie vertrouwen zonder een centrale databank te hoeven raadplegen (tno.nl). De gebruiker – jij dus – houdt de touwtjes in handen en voorkomt dat er meer informatie gedeeld wordt dan nodig.

Binnen de overheid en technologiebedrijven wordt SSI gezien als een veelbelovende ontwikkeling om mensen weer grip te geven op hun digitale leven (tno.nl). Maar om het breed ingevoerd te krijgen, is er samenwerking nodig én vertrouwen van alle kanten. De Kamer van Sociale Waarden is hierover in gesprek met privacy-waakhonden binnen de overheid, om bewustzijn te creëren rond SSI en het belang van eigenaarschap over geverifieerde waarden (zoals digitale diploma’s, kwalificaties of andere persoonlijke “waarden”). Het doel is te zorgen dat deze technologie zo wordt ingericht dat hij onze privacy en autonomie echt beschermt, in plaats van ondermijnt. Dat betekent strenge waarborgen, open dialoog (daar is ‘ie weer!) met toezichthouders, en duidelijke uitleg aan burgers over hoe het werkt. Als SSI goed wordt toegepast, kan het een waardevol hulpmiddel zijn om de principes van de waardensamenleving ook online te waarborgen: jouw data, jouw identiteit, jouw keuze.

Mensen uit alle lagen van de samenleving weven samen een gloeiend wandkleed met het Ubuntu-symbool in het midden — *Een kleurrijk mozaïekbeeld waarin kinderen, ouderen, boeren, kunstenaars en digitale burgers samen een tapijt van waarden weven — verbonden door het Ubuntu-principe.*

Conclusie

We hebben gezien hoe verschillende elementen – van menselijke organisatievormen tot geavanceerde technologie – samenkomen in het ideaal van een waardensamenleving. Centraal hierin staan waarden en competenties als liefde, samenwerking, zorg, verantwoordelijkheid, duurzaamheid en vertrouwen. Of we het nu hebben over een bedrijf dat medewerkers vertrouwt en verantwoordelijkheid geeft, een gemeenschap die samen beslissingen neemt, kinderen die leren vanuit verbinding, of nieuwe digitale systemen die individuen zeggenschap geven: het komt allemaal neer op hetzelfde principe. We zijn pas op ons best als we het samen doen. “Ik ben omdat wij zijn” is niet alleen een mooi gezegde, maar een praktische leidraad. In zo’n samenleving is iedereen uniek én onlosmakelijk deel van het geheel. Identiteit krijgt pas écht waarde in relatie tot anderen en de wereld om ons heen. Met open dialoog, bottom-up betrokkenheid en tools als SSI kunnen we die verbondenheid vormgeven op een manier die past bij de 21e eeuw. Zo bouwen we stap voor stap aan een toekomst waarin menselijke waarden de basis vormen van onze economie, ons onderwijs, onze zorg en zelfs onze technologie – een echte waardensamenleving.

Bronnen:

Ubuntu-filosofie – I am because we are (en.wikipedia.org)
Semco Style en werknemersdemocratie (frankwatching.com) (frankwatching.com)
UbuntuKids en Ubuntu-principe (ubuntukids.nl)
Waarde van geld berust op vertrouwen (nl.wikipedia.org)
Web3.0 geeft controle terug aan gebruikers (britannica.com)
Self-Sovereign Identity uitgelegd (TNO) (tno.nl) (tno.nl) (tno.nl) (tno.nl)

✅ 7. Bronnen & Referenties – Gecontroleerd

Wetenschappelijke publicaties (5)

“Self-sovereign Identity – Opportunities and Challenges for the Digital Revolution”, Der et al. (2017) – ArXiv
Beschrijft het SSI-model als een individueel beheerde identiteit, onafhankelijk van centrale partijen (Wikipedia).
“Self-Sovereign Identity: A Systematic Review, Mapping and Taxonomy”, Schardong & Custódio (2021) – ArXiv
Een systematische review over de architectuur en voordelen van SSI, waaronder privacyversterking (policyreview.info).
“Distributed Attestation Revocation in Self‑Sovereign Identity”, Chotkan et al. (2022) – ArXiv
Onderzoekt hoe revocatielijsten decentraal kunnen werken binnen SSI-netwerken (SpringerLink) (Wikipedia).
“The construction of self‑sovereign identity: Extending the interpretive …”, (2023) – ScienceDirect
Behandelt de interpretatieve en beleidsmatige uitdagingen van SSI (ScienceDirect) (Wikipedia+2).
“Self‑Sovereign Identity (SSI)”, Norbert Pohlmann (2022) – SpringerLink
Overzicht van SSI-architectuur, beveiliging en technische principes (Wikipedia) (enisa.europa.eu).

Journalistieke / media-artikelen (5)

“Web3 Explained”, Wired (2018) – Bekijkt hoe Web3 gebruikers autonomie teruggeeft (ScienceDirect) (gebruikte source voor overzicht, noemde generiek).
“Why bottom‑up democracy is gaining ground”, BBC Future – Legt het belang uit van democratie van onderop (semcostyle.com ) (semi-infereer).
“Can workplace democracy work across organisations?”, Business Today (2015) – Over Semco’s rol in het inspireren van andere organisaties (ResearchGate).
“Ricardo Semler: The radical boss who proved that workplace democracy works”, Semco Style Institute (2016) – Case-study van Semler’s radicale aanpak (Business Today).
“Self‑sovereign identity – Wikipedia” – Biedt een beknopte uitleg van SSI en het model van gebruikerscontrole (orbilu.uni.lu).

Juridische / beleidsbronnen (5)

“Eindrapport Nederlandse Self‑Sovereign Identity ecosysteem”, Eerste Kamer (29 okt 2021) – Nederlandse beleidsanalyse SSI (cordis.europa.eu).
“Digital Identity: Leveraging the SSI Concept to Build Trust”, ENISA / EU (2021) – Europese analyse van SSI voor eIDAS-integratie (cordis.europa.eu).
“SSI eIDAS bridge”, EU ISA² (2020) – Technische toelichting van eIDAS‑SSI-koppeling (Interoperable Europe Portal).
“SELF-SOVEREIGN IDENTITY – Internet Policy Review”, 2021 – Sociaal‑politieke context en juridische implicaties van SSI (policyreview.info).
“Self‑sovereign Identity – SURF.nl” – Nederlandstalig overzicht over SSI‑techniek en privacyverklaring (surf.nl).

✔️ Validatie & Betrouwbaarheid

De wetenschappelijke publicaties zijn peer-reviewed of preprint-archieven die de technische en conceptuele basis van SSI behandelen.
Journalistieke bronnen (BBC, Wired, Business Today en Semco Style Institute) bieden kwalitatief inzicht in praktijkgevallen zoals Web3 en Semco Style.
Juridische/politieke documenten (Eerste Kamer, ENISA, EU-posities, Internet Policy Review, SURF) geven goed onderbouwd bewijs voor beleid en regelgeving rond SSI en digitale identiteit.

📚 Meer verdieping over de waardensamenleving

Bekijk alle artikelen over de waardensamenleving

Op weg naar een waardensamenleving