Songtekst
Je hebt een stem.
In een klein, vredig dorpje leven we als familie, omringd door liefde en zorg
Mama en papa deden altijd hun best om ons alles te geven wat we nodig hadden. Maar soms kwamen er donkere wolken, wanneer iemand van buitenaf ons probeerde te vertellen hoe we ons leven moesten leiden. Deze lied is voor iedereen die ooit gevoeld heeft dat hun stem niet gehoord werd.
Dit lied gaat over het belang van je eigen keuzes maken en niet altijd doen wat anderen willen, vooral als het oneerlijk voelt. We hebben allemaal een stem, een hart en de kracht om voor onszelf op te komen. Onthoud, zelfs in moeilijke tijden, dat we samen sterker zijn. Luister naar jezelf, wees vrij en vertrouw op de liefde die ons verbindt.
[Vers 1]
In kinderdorp, stil en vredig,
Leven wij met liefde en geduld.
Maar soms komt er iemand,
Die zegt wat we moeten doen,
En alles voelt ineens zo zwaar en koud.
[Refrein]
Maar je hebt een stem, je hebt een hart,
Je moet niet altijd volgen, luister naar jezelf.
Niet buigen voor de tiran,
Sta sterk en wees vrij,
In de wereld, vol liefde en strijd.
[Vers 2]
Mama en papa zorgen altijd voor ons,
Met zakgeld, reiskosten en nog veel meer.
Maar er is een stem, die ons wil leiden,
Naar een pad dat niet de onze is.
[Refrein]
Maar je hebt een stem, je hebt een hart,
Je moet niet altijd volgen, luister naar jezelf.
Niet buigen voor de tiran,
Sta sterk en wees vrij,
In de wereld, vol liefde en strijd.
[Bridge]
Samen staan we sterker,
Liefde is onze kracht.
We vechten voor ons recht,
Met een lach en zachte kracht.
[Vers 3]
Papa helpt ons, mama doet haar best,
We werken samen, dat is ons geheim.
We hebben elkaar, dat is genoeg,
Geen tiran die ons breekt, we zijn vrij.
[Refrein]
Maar je hebt een stem, je hebt een hart,
Je moet niet altijd volgen, luister naar jezelf.
Niet buigen voor de tiran,
Sta sterk en wees vrij,
In de wereld, vol liefde en strijd.
[Instrumental]
en strijd.
[Bridge]
Als de weg soms moeilijk is,
En je weet niet waar je heen moet gaan,
Onthoud dan dat je nooit alleen bent,
Wij staan naast je, hand in hand.
[Vers 4]
Liefde en zorg, dat is ons verhaal,
Samen komen we door elke storm.
We bouwen aan een toekomst,
Met een glimlach op ons gezicht,
En niemand die ons van ons pad af leidt.
[Refrein]
Je hebt een stem, je hebt een hart,
Volg je dromen, luister naar jezelf.
Niet buigen voor de tiran,
Sta sterk en wees vrij,
In de wereld, vol liefde en strijd.
[Outro]
Dus kinderen, onthoud altijd dit,
Je hebt een stem, je hebt een hart.
Wees dapper, wees vrij,
En volg je eigen pad,
Met liefde en kracht, samen staan we sterk.
Dus als je ooit voelt dat je stem niet gehoord wordt, onthoud dan dit lied. Het herinnert ons eraan dat we krachtig zijn en onze eigen weg mogen kiezen. Met liefde, zorg en samenwerking kunnen we elke uitdaging aan. Luister naar je hart, wees vrij, en vertrouw op de kracht die we samen delen. Samen staan we sterk en bouwen we een betere toekomst.
Beste lezer,
Bij De Kamer van Sociale Waarden geloven we dat echte participatie niet stopt bij het mogen praten – het begint pas wanneer men daadwerkelijk mee bepaalt. In deze geest presenteren we vandaag ons opiniestuk “Hoe kinderen worden vergeten en ouders uitgesloten in de Participatiewet”.
Wanneer u dit bericht deelt, erop reageert of erover reflecteert, nodigen we u uit om de link te leggen met onze eerdere bijdragen, zoals:
- “Participatie vanaf de zijlijn: de kunst van meedoen zonder invloed” – een artikel dat scherp blootlegt hoe ouders en kinderen in jeugdzorg vaak wél aanwezig zijn, maar géén zeggenschap krijgen; participatie is zo uitgehold tot symbolische aanwezigheid.
- “Waarden in het sociaal domein: hervorming of revolutie?” – waar we ingaan op hoe eigenaarschap, vertrouwen en gemeenschapsvorming centrale waarden moeten zijn in beleid; niet bestuurlijk wantrouwen of controle.
In dit nieuwe opiniestuk brengen we een schrijnend voorbeeld: hoe de Participatiewet ouders in de bijstand dwingt een alimentatieovereenkomst aan te gaan die niet in het belang van het kind is, maar in dat van de gemeente. Het resultaat? Kinderen komen niet vooruit en ouders verliezen hun autonomie om samen te beslissen in het belang van hun kinderen.
Er ligt nu een verzoek bij een cassatieadvocaat om dit voor te leggen aan de Hoge Raad – een stap die we beschouwen als urgent én noodzakelijk om de grondslagen van kinderrechten én ouderlijke participatie te herstellen.
Doe mee:
- Lees mee, laat je raken door de casus.
- Deel en bespreek, om te tonen dat dit geen geïsoleerde problematiek is, maar een symptoom van bredere beleidsfouten.
- Reflecteer en sluit je aan, want echte participatie start niet in Den Haag, maar in de betrokkenheid van elk van ons – als ouder, professional, burger of beleidsmaker.
Inleiding
Stel u voor: u bent een alleenstaande ouder met een bijstandsuitkering en u wordt gedwongen een kinderalimentatie-overeenkomst te sluiten met uw ex-partner. Deze verplichting is onderdeel van de Participatiewet en is bedoeld om de gemeente te laten verrekenen wat uw ex-partner bijdraagt aan de verzorging van uw kind. In de praktijk betekent dit dat elke euro die uw ex-partner aan u betaalt voor uw kind, door de gemeente wordt ingepikt ter compensatie van uw uitkering – en dus niet bij uw kind terechtkomt. Dit wringt met een fundamenteel uitgangspunt van ons familierecht: kinderalimentatie hoort ten goede te komen aan het kind, niet aan de schatkist van de gemeente.
In dit opinie-artikel bespreken we hoe de Participatiewet in sommige gevallen het belang van het kind uit het oog verliest. We schetsen een concrete casus waarin een moeder in de bijstand werd gedwongen een alimentatie-overeenkomst af te dwingen, met nadelige gevolgen voor de kinderen. We leggen de juridische knelpunten uit, verwijzen naar relevante wet- en regelgeving (met uitleg per artikel), en lichten toe waarom dit vraagstuk tot aan de Hoge Raad zou moeten worden voorgelegd. Ons doel is ouders, beleidsmakers, hulpverleners én juristen bewust te maken van deze problematiek, zodat kinderen niet langer de dupe zijn van een systeem dat hun belangen zou moeten beschermen.
Calls-to-Action
- “Wat vindt u?” Laat in de reacties weten of u ooit vergelijkbare ervaringen hebt gehad – of in uw werk ziet – dat beleid kinderen en gezinnen buitensluit.
- “Ken een ouderschapsnetwerk?” Deel dit artikel daar: bewustwording is de eerste stap richting verandering.
- “Blijf betrokken:” Overweeg deel te nemen aan onze workshop “Word een Participerende Burger: Invloed op zorgvuldigheid en proportionaliteit van overheidsoptreden”, waarin we deze casussen verwerken en, samen met professionals, naar oplossingen zoeken. (dekvsw.nl, dekvsw.nl, dekvsw.nl)
Kinderalimentatie: bedoeld voor het kind
De wettelijke basis voor kinderalimentatie is helder: ouders moeten naar evenredigheid van hun draagkracht bijdragen in de kosten van verzorging en opvoeding van hun minderjarige kinderen (rijksoverheid.nl). Deze verplichting is vastgelegd in artikel 1:404 van het Burgerlijk Wetboek (BW), dat van dwingend recht is. In gewone taal betekent dit dat ouders niet de vrijheid hebben om onderling af te spreken dat er géén of te weinig alimentatie wordt betaald – de wet stelt paal en perk aan zulke afspraken in het belang van het kind. De Hoge Raad heeft in meerdere uitspraken benadrukt dat kinderalimentatie uitsluitend bedoeld is om te voorzien in de behoefte van het kind. Met andere woorden, iedere alimentatieregeling moet erop gericht zijn dat het kind er beter van wordt.
Dat het belang van het kind voorop moet staan, is niet alleen nationaal recht, maar ook internationaal vastgelegd. Artikel 3 van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) bepaalt dat bij alle maatregelen betreffende kinderen het belang van het kind de eerste overweging moet zijn (defenceforchildren.nl). Dit vormt een belangrijke leidraad voor rechters en overheden: wanneer zij beslissingen nemen die een kind raken, moet voortdurend worden afgewogen wat dit voor het kind betekent. Kinderalimentatie valt hier onmiskenbaar onder – het is een maatregel die direct betrekking heeft op het welzijn van kinderen.
Daarnaast heeft de Hoge Raad duidelijk gemaakt dat ouders bij het maken van alimentatieafspraken niet ten nadele van hun kinderen mogen afwijken van de wettelijke maatstaven (sijbenpartners.nl). Zo is bijvoorbeeld afgesproken kinderalimentatie van €1,- per maand nietig verklaard, omdat dit evident niet in de geest van de wet is (het dekt de behoefte van het kind niet) (sijbenpartners.nl). Alleen als een afwijking in het voordeel van het kind is, mag daarvan worden afgeweken (sijbenpartners.nl) – denk aan een afspraak waarbij méér wordt betaald dan de minimale wettelijke berekening. Kortom, zowel wetgever als rechtspraak bewaken dat het kind centraal staat bij alimentatie: de hoogte wordt bepaald door behoefte van het kind en draagkracht van de ouders, en overeenkomsten die daar bewust onder duiken houden geen stand.
De Participatiewet: plicht tot alimentatie vorderen
Tegen deze juridische achtergrond is het belangrijk te begrijpen wat de Participatiewet van ouders in de bijstand verlangt. Wanneer een bijstandsgerechtigde ouder gaat scheiden of al gescheiden is, verplicht artikel 55 Participatiewet hem of haar om kinderalimentatie te vorderen van de andere ouder (gemeentewesterveld.nl). Dit is geen vrijblijvende keuze: het is een aan de uitkering verbonden voorwaarde. Gemeenten (die de bijstand uitvoeren) leggen zo’n verplichting op zodat zij de ontvangen alimentatie kunnen verrekenen met de uitkering of terugvorderen. Het idee hierachter is dat de overheid kosten wil verhalen op de onderhoudsplichtige ouder, om zo de lasten voor de bijstand te verlagen. In de praktijk betekent dit: ontvangt u alimentatie, dan kan uw uitkering evenredig lager worden of moet u dat bedrag afstaan aan de gemeente als verhaalsbijdrage.
Op papier lijkt dit redelijk – beide ouders dragen financieel bij, en de overheid betaalt niet onnodig dubbel. Echter, deze regeling introduceert een eigen financieel belang voor de gemeente, dat losstaat van het belang van het kind. De uitvoering ervan kent flinke perverse prikkels: feitelijke bijdragen van de ene ouder aan het kind worden genegeerd als ze niet via de formele weg (aan de verzorgende ouder) lopen. Immers, de gemeente kan alleen formele alimentatiebetalingen verrekenen; wat de ouder rechtstreeks aan het kind betaalt, telt voor de Participatiewet niet mee. Zo kan het gebeuren dat een ouder die wél degelijk bijdraagt aan het kind (bijvoorbeeld door rekeningen van het kind te betalen of in natura te voorzien), toch wordt geconfronteerd met een eis om via de rechter alimentatie te betalen aan de ex-partner – enkel zodat de gemeente dat bedrag kan innen.
Deze verplichting brengt bij bijstandsouders een harde keuze teweeg: ofwel je vordert alimentatie bij je ex en levert die in bij de gemeente, ofwel je riskeert een korting op je uitkering als je niet actief genoeg alimentatie probeert te regelen. De ruimte voor maatwerk of eigen afweging verdwijnt. Een moeder in de bijstand kan bijvoorbeeld niet afzien van een formele alimentatieclaim omdat ze weet dat de vader op andere wijze bijdraagt, zonder financiële consequenties voor haarzelf te vrezen. Angst voor sancties doemt dan op en ondermijnt de vrijheid om samen ouder te zijn en in onderling overleg tot oplossingen te komen. Dit leidt direct tot de volgende kwestie: wat als die door de Participatiewet afgedwongen alimentatieregeling niet in het belang van het kind is?
Als alimentatie niet bij het kind terechtkomt: een schrijnende casus
Laten we een echt voorbeeld bekijken dat de kern van het probleem blootlegt. In een recente zaak (Gerechtshof Den Haag, 20 augustus 2025) werd de vader van twee dochters door de moeder – onder druk van de bijstandsinstantie – aangeklaagd voor kinderalimentatie. Het hof stelde alimentatie vast van €218 per maand voor de oudste en €205 per maand voor de jongste dochter, ingaande vanaf september 2023. Op het eerste gezicht lijkt dit een normale uitkomst: een rechter die alimentatie vaststelt op basis van behoefte en draagkracht. Maar de bijzonderheid hier was dat de vader in de jaren ervoor al op een andere manier fors bijdroeg aan zijn dochters, zij het buiten het formele circuit om. Zo betaalde hij rechtstreeks de ziektekostenverzekering voor zijn oudste, alsmede circa €500 per maand aan rijlessen, zakgeld en andere uitgaven. In totaal had hij aantoonbaar ruim €8.600,- aan directe kosten voor zijn kinderen betaald in de betreffende periode.
Deze directe bijdragen kwamen ten goede aan de kinderen: de oudste had zonder zorgen een ziektekostenpolis en rijlessen, de jongste kreeg zakgeld en andere noodzakelijke zaken. De moeder stemde destijds (met ondersteuning van jeugdzorg) in met deze informele regeling, want zij behield daardoor haar bestaanszekerheid – de bijstandsuitkering werd niet gekort omdat er geen formele alimentatie binnenkwam. Jeugdzorg en zelfs de rechtbank in het echtscheidingsproces hadden ingestemd met deze aanpak, precies omdat het de meest stabiele en kindvriendelijke oplossing was in die situatie. Er was dus in eerste instantie een werkbare mondelinge afspraak tussen de ouders: vader draagt op zijn manier bij, moeder ontvangt geen alimentatie maar behoudt haar volledige bijstand, en de kinderen zijn ermee gebaat.
Toen echter de Participatiewet in 2015 in werking trad en deze verplichting uit artikel 55 ging gelden, veranderde alles. De moeder werd nu verplicht om alsnog via de officiële weg alimentatie te eisen. Dit zette de eerder zo goed werkende regeling op zijn kop. De uiteindelijke uitspraak van het hof in 2025 hield dan ook géén rekening met wat de vader al deed; de rechter oordeelde dat rechtstreeks aan de kinderen betaalde kosten niet in de plaats konden komen van alimentatie aan de moeder. Sterker nog, het hof stelde dat de man “geen enkele bijdrage” had geleverd aan zijn kinderen, ondanks de overgelegde bankafschriften die het tegendeel bewezen. Hier zien we een pijnlijke blinde vlek: de juridische focus lag volledig op de formele geldstroom (die naar de moeder/gemeente moest gaan) en niet op de feitelijke zorg en voordeel voor de kinderen.
Wat waren de consequenties? De door het hof opgelegde alimentatie kwam daadwerkelijk niet bij de kinderen terecht – aangezien de moeder in de bijstand zat, werd elke ontvangen euro aan alimentatie door de gemeente verrekend met haar uitkering. Zoals de moeder treffend opmerkte: “Geen cent van de vastgestelde alimentatie komt daadwerkelijk bij de kinderen terecht; alles vloeit naar de gemeente.” De oudste dochter, inmiddels 18 jaar, moest zelfs plotseling zelf gaan werken om haar zorgpremie te betalen, omdat haar vader die niet langer rechtstreeks voor haar mocht voldoen (hij moest immers nu aan de moeder betalen, die het aan de gemeente moest afstaan). De jongste dochter zag de directe bijdragen van vader vervangen worden door een bureaucratische route via het Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen (LBIO), waarbij de effectiviteit en flexibiliteit van vaders hulp verloren ging.
Dit voorbeeld laat haarscherp zien hoe een maatregel die bedoeld is om kinderen te helpen (alimentatie) in het kader van de bijstand averechts uitpakt: het kind wordt financieel niets wijzer van de toegekende alimentatie, en raakt zelfs bestaande voordelen kwijt. De gemeente daarentegen is de enige die er beter van wordt, omdat zij haar bijstandsbudget kan ontlasten. Het belang van het kind – normaliter de toetssteen – is naar de achtergrond verdwenen in het traject van de Participatiewet.
Aantasting van ouderlijk gezag en autonomie
Een situatie zoals hierboven beschreven heeft niet alleen financiële gevolgen, maar tast ook fundamentele rechten en verhoudingen binnen het gezin aan. Allereerst is er de uitholling van het gezamenlijk ouderlijk gezag. Volgens artikel 1:251 BW blijven ouders na een scheiding in principe gezamenlijk het gezag over hun kinderen uitoefenen (maxius.nl). Dat betekent dat zij samen beslissingen nemen over belangrijke zaken in het leven van hun kinderen, waaronder de verzorging en opvoeding. In de praktijk veronderstelt gezamenlijk gezag een zekere autonomie en vertrouwen tussen ouders om regelingen te treffen die voor hún kinderen werken.
In de geschetste casus zien we die autonomie verdampen. Zowel de moeder als de vader worden feitelijk buitenspel gezet door de regels van de Participatiewet. De moeder kan niet langer in overleg met de vader tot informele afspraken komen, uit angst dat haar uitkering gekort wordt als ze niet de formele weg bewandelt. De vrijheid om samen in het belang van je kind af te wijken van standaardregelingen is weg – ongeacht of jullie als ouders vinden dat dit voor jullie kind beter zou zijn. Tegelijk verliest de vader zijn rol als volwaardige ouder in financiële zin: zijn bijdragen “tellen niet mee” tenzij hij ze via een door de overheid bepaalde route laat lopen. De eigen verantwoordelijkheid van ouders om naar bevinding van zaken hun kind te onderhouden wordt zo ondergraven. Men zou kunnen stellen dat de overheid hier zó nadrukkelijk tussenbeide komt, dat het gezagsrecht (dat ouders toekomt) deels verschoven wordt naar de overheid. Artikel 1:251 BW wordt in feite illusoir op dit punt, omdat de ouders niet meer daadwerkelijk gezamenlijk kunnen beslissen over de alimentatieregeling voor hun kind. Deze beknotting van het ouderlijk gezag is een ernstige ontwikkeling, die ook in strijd lijkt met de geest van het IVRK: ouders hebben primair de verantwoordelijkheid voor de opvoeding en ontwikkeling van het kind, en de staat moet hen daarbij ondersteunen in plaats van hinderen (zie o.a. IVRK art. 18).
Naast het gezag speelt ook het contractenrecht een rol: een overeenkomst of regeling die onder dwang tot stand komt, mist rechtskracht. In dit geval werd de moeder eigenlijk gedwongen – door dreiging van verlies van inkomen – om een alimentatieovereenkomst na te streven. Een elementaire norm uit het overeenkomstenrecht is dat wilsgebreken (zoals dwang of bedreiging) een overeenkomst vernietigbaar maken. Artikel 3:44 lid 1 BW bepaalt: “Een rechtshandeling is vernietigbaar, wanneer zij door bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden is tot stand gekomen.” (llmlegal.nl). Hier is weliswaar geen fysieke bedreiging in het spel, maar de druk die de Participatiewet oplegt – “vorder alimentatie of we korten je uitkering” – komt voor de betrokken ouder in de bijstand neer op economische dwang. Van een écht vrijwillige instemming met de alimentatieregeling kan je nauwelijks spreken in zo’n geval. Dwang + onvrijwilligheid = geen wezenlijke overeenstemming. Het resultaat is een schijnovereenkomst: op papier “gaat moeder akkoord” met een bepaald alimentatiebedrag, maar feitelijk heeft zij geen andere keuze. Dit ondermijnt de legitimiteit van de overeenkomst en staat haaks op de algemene rechtsbeginselen van redelijkheid en billijkheid in het contractenrecht. Bovendien is het in strijd met de idee dat ouders in hun ouderlijk gezag zelf beslissingen (zoals een ouderschapsplan met alimentatie-afspraken) moeten kunnen nemen – hier is die beslissing afgedwongen en dus niet te beschouwen als een zuivere uitkomst van gezamenlijk ouderlijk gezag.
Belang van het kind vs. belang van de gemeente
Het moge duidelijk zijn dat in deze specifieke situatie het belang van het kind niet langer de leidraad is, maar vervangen lijkt door het belang van de gemeente (om kosten te besparen). We zien een klassieke doel-middel omkering: de alimentatieregeling, bedoeld als middel om het kind financieel te ondersteunen, is verworden tot een middel voor de overheid om de uitkeringslast te verlagen. Dit is een voorbeeld van beleidsdisproportionaliteit. De uitkomst is onevenredig: een kwetsbare groep – namelijk kinderen en financieel afhankelijke ouders – draagt de lasten, terwijl de sterkere partij – de overheid – profiteert. Dit schuurt ook tegen het principe van openbare orde in het alimentatierecht. Kinderalimentatie wordt in de jurisprudentie beschouwd als een kwestie van openbare orde, juist omdat de belangen van het kind en de samenleving erbij betrokken zijn. Rechters behoren daarom ambtshalve (uit zichzelf) te toetsen of alimentatie-afspraken niet in strijd zijn met het recht of het kindbenadelen. In dit geval zou men kunnen bepleiten dat een alimentatiebeslissing waarvan van tevoren vaststaat dat het kind er niets van krijgt, de rechtsgrond van kinderalimentatie mist. Immers, als alimentatie volgens de Hoge Raad dient om in de behoefte van het kind te voorzien, hoe valt een beslissing te rechtvaardigen die dat doel volledig voorbijschiet?
Inderdaad is in de besproken casus het argument op tafel gekomen dat de “rechtsgrond” voor de alimentatie ontbreekt als het geld uitsluitend naar de gemeente vloeit. Dit raakt aan de kern: de wetgever heeft nooit bedoeld dat kinderalimentatie een verkapt instrument van kostenverhaal zou worden waarbij het kind buitenspel staat. Artikel 1:405 BW (gerelateerd aan de alimentatieregeling) en jurisprudentie zoals HR 13 juli 2001 bevestigen dat alimentatie primair bedoeld is voor het kind. We bevinden ons hier op het snijvlak van civiel recht en beleid, en dat maakt het zo’n interessant maar ook urgent vraagstuk: het vereist mogelijk een uitspraak op hoog niveau om deze scheefgroei recht te trekken.
Op naar de Hoge Raad: een precedent scheppen
Gezien de complexiteit en het maatschappelijke belang van deze kwestie, is het geen wonder dat er momenteel gekeken wordt naar een cassatieberoep. Er ligt een verzoek bij een cassatie-advocaat om te beoordelen of deze zaak aan de Hoge Raad kan worden voorgelegd – en, belangrijker nog, of de Hoge Raad bereid zou zijn hier een principieel oordeel over te geven. Veel ouders (en zelfs professionals) realiseren zich niet dat zo’n sociale zekerheidskwestie eigenlijk thuishoort bij het hoogste rechtscollege. Toch is dat precies waar dit soort systemische knelpunten getoetst moeten worden. De Hoge Raad kan immers duidelijkheid scheppen over de rechtsvragen: mag een rechter alimentatie opleggen die niet aan het kind ten goede komt, zonder expliciet te toetsen aan het kinderbelang? Is het negeren van substantiële directe bijdragen niet een motiveringsgebrek in strijd met art. 3:25 Burgerlijke Rechtsvordering en art. 30 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (de plicht om beslissingen deugdelijk te motiveren)? En hoe verhoudt de Participatiewet zich tot de plicht van de overheid om kinderrechten (zoals IVRK art. 3) na te leven?
In het cassatieverzoek in deze zaak (Groenheide/Altamirano) worden meerdere cassatieklachten overwogen, waaronder: 1) het hof heeft zijn oordeel ontoereikend gemotiveerd door bewijsmateriaal van vaders bijdragen te negeren; 2) het hof heeft een onjuiste rechtsopvatting toegepast door het belang van het kind niet centraal te stellen (alimentatie die volledig door de gemeente wordt geabsorbeerd ontbeert rechtsgrond); 3) er is uitgegaan van feitelijk onjuiste aannames over vaders vermogen; en 4) er wordt zelfs gewezen op een mogelijk schijn van partijdigheid in de procedure. De kern voor dit artikel is vooral punt 2: de rechtsklacht m.b.t. het belang van het kind. Deze houdt in dat de uitspraak in strijd is met de vaste jurisprudentie dat kinderalimentatie beoordeeld moet worden naar de behoefte van het kind en niet los daarvan.
Het is spannend om te zien of de Hoge Raad deze zaak zal oppakken. Cassatie biedt namelijk de kans om deze disproportionele toepassing van de Participatiewet juridisch aan de kaak te stellen en de rechtsgrond van kinderalimentatie te herstellen. Het is een mogelijkheid om een precedent te scheppen dat verder reikt dan deze ene casus. Een principiële uitspraak kan beleidsmakers dwingen om de Participatiewet aan te passen of zorgvuldiger toe te passen, zó dat het belang van het kind weer wordt gediend. Wellicht moet er uitzonderingsruimte komen: als aantoonbaar is dat een informele regeling beter is voor het kind, mag de bijstandsmoeder niet gekort worden. Of misschien moet de wet explicieter bepalen dat geïnde kinderalimentatie (gedeeltelijk) ten goede moet komen aan het kind, ook al is er bijstandsverhaal. Zulke vragen kunnen opgeworpen worden naar aanleiding van een cassatie-uitspraak.
Belangrijk om te benadrukken: dit is geen kwestie van een ouder die zijn of haar verantwoordelijkheid wil ontlopen – integendeel, hier vochten ouders voor het welzijn van hun kinderen en tegen een systeem dat hen daarin dwarszat. Het feit dat deze strijd tot aan de Hoge Raad gevoerd moet worden, laat zien dat er iets fundamenteel scheef zit. Hopelijk beseffen politiek en jurisprudentie na deze zaak dat kinderrechten altijd voorrang moeten hebben, ook – of juist – in de sociale zekerheid.
Conclusie: een oproep aan ouders en beleidsmakers
De casus die wij hebben besproken, laat zien hoe een goedbedoelde regel in de Participatiewet in sommige situaties compleet averechts uitpakt. Kinderen dreigen vergeten te worden in het proces, en ouders voelen zich uitgesloten en onder druk gezet. Dat is onacceptabel, zeker in een rechtsstaat die kinderrechten hoog in het vaandel zegt te hebben.
Aan ouders die in een vergelijkbare positie verkeren (bijstand, met druk om alimentatie te regelen) willen we meegeven: wees alert op het belang van je kind. Laat je niet zonder meer intimideren tot afspraken die je gevoel en gezond verstand tegenspreken. Als jij merkt dat een verplichte alimentatie-overeenkomst je kind schade doet (bijvoorbeeld doordat het kind er niets van profiteert of omdat het de verstandhouding met de andere ouder verslechtert), zoek dan ondersteuning. Praat erover met een juridisch adviseur, een cliëntenvertegenwoordiger of een organisatie als het Juridisch Loket. Je kunt wijzen op artikel 3 IVRK – het belang van het kind moet voorop staan – en erop aandringen dat maatwerk wordt toegepast. In uiterste instantie kun je, zoals in de besproken zaak, via je advocaat de kwestie voorleggen aan hogere rechters. Dit vergt een lange adem, maar het gaat om principes die de moeite waard zijn om voor te strijden.
Aan beleidsmakers en hulpverleners is de boodschap: kijk verder dan de letter van de regel en wees je bewust van het systeemfalen dat hier kan optreden. Een wet of beleid die in theorie klopt, kan in de praktijk onrechtvaardig uitpakken. De Participatiewet is ingericht om misbruik te voorkomen en kosten te verhalen – legitieme doelen – maar houd oog voor proportionaliteit. Denk na over oplossingen: misschien kan een deel van de ontvangen alimentatie worden doorgesluisd naar een kindvoorziening, of kan in individuele gevallen worden afgezien van verhaal als de andere ouder op alternatieve wijze bijdraagt. Hulpverleners in de jeugdzorg en bij gemeenten zouden getraind moeten worden om het belang van het kind centraal te houden, zelfs binnen het kader van strikte uitkeringsregels.
Tot slot, aan juristen en rechters: wees je bewust dat jullie uitspraken grote gevolgen hebben in dit spanningsveld tussen bijstand en alimentatie. Toets ambtshalve of een door jullie vastgestelde alimentatie inderdaad het kind bereikt. Motiveer expliciet hoe jullie rekening hebben gehouden met artikel 3 IVRK en de rechten van het kind in dit verband. Een uitspraak die louter de papierwinkel van de Participatiewet volgt, maar de realiteit van het kind negeert, doet afbreuk aan het vertrouwen in de rechtsstaat en de intentie van onze kinderbeschermingswetten.
Het belang van het kind is geen loze frase – het is een juridisch beginsel dat werkelijk gewicht in de schaal moet leggen, óók in het domein van de sociale zekerheid. Laten we ervoor zorgen dat kinderen niet langer vergeten worden en ouders niet uitgesloten raken in de Participatiewet. Dat vraagt om bewustwording, om wellicht een koerswijziging in beleid, en mogelijk om een duidelijk signaal van de Hoge Raad. Het is te hopen dat dit signaal er komt, zodat de alimentatieregeling weer gaat doen waarvoor deze bedoeld is: het honoreren van artikel 3 IVRK – het waarborgen van het welzijn van het kind.
Juridische bronnen
- Participatiewet – volledige tekst
https://wetten.overheid.nl/jci1.3:c:BWBR0015703
(Officiële wettekst van de Participatiewet; bevat ook artikel 55) - Artikel 55 Participatiewet – nadere verplichtingen
https://wetten.legaltools.nl/participatiewet/artikel-55
(Specifieke focus op verplichtingen die gemeenten kunnen opleggen) - HR 1 november 2019 – contractvrijheid en kinderalimentatie
https://opmaat.sdu.nl/content/ECLI_NL_HR_2019_1689
(Hoge Raad stelt dat overeengekomen alimentatie altijd moet voldoen aan wettelijke standaarden) - Over contractsvrijheid bij kinderalimentatie – toelichting
https://www.mr-online.nl/niet-wijzigingsbeding-kinderalimentatie-en-bewust-afwijken-van-wettelijke-maatstaven/
(Blog met nadere uitleg over HR-uitspraak) - Art. 1:404 BW – onderhoudsplicht kinderen
https://wetboekplus.nl/burgerlijk-wetboek-boek-1-artikel-404-kosten-van-verzorging-en-opvoeding/
(Wettekst: ouders moeten voorzien in kosten van hun minderjarige kinderen naar draagkracht)
Beleid en praktijk
- Participatiewet – wat houdt het in?
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/participatiewet
(Algemene rijksoverheidspagina over doel en werking van de wet) - Gevolgen Participatiewet voor bijstandsgerechtigden
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/participatiewet/gevolgen-participatiewet
(Toelichting op impact van de Participatiewet op bijstandsniveau) - Verhaalsbijdrage bij kinderalimentatie
https://dezaakinrecht.nl/kinderalimentatie/
(Praktische uitleg van advocaten over hoe alimentatie wordt verrekend met bijstand) - Radar-forum over alimentatie en Participatiewet
https://radar-forum.avrotros.nl/overig-werk-inkomen-f98/kinderalimentatie-en-participatiewet-t195525.html
(Publieksdiscussie waarin gebruikers ervaringen delen over alimentatie en uitkering) - Beleidsregel verhaal Participatiewet (2016)
https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR600133
(Specifieke gemeentelijke interpretatie van verhaalsbijdrage bij alimentatie)
Juridische toelichting op alimentatie en bijstand
- Participatiewet – bijstandsverplichtingen & gevolgen
https://participatiewet.info/?page_id=8
(Uitleg van rechten en plichten voor bijstandsgerechtigden) - Maxius – artikel 1:56 Participatiewet
https://maxius.nl/participatiewet/artikel56
(Toelichting op aanvullende verplichting: proces alimentatieverzoek) - Burgerlijk Wetboek Boek 1 – Titel 17 (Levensonderhoud)
https://lawyrup.nl/burgerlijk_wetboek/burgerlijk-wetboek-inleiding/personen-en-familierecht/levensonderhoud/
(Bevat artikelen 1:392 t/m 1:408, waaronder alimentatieplicht) - Scheiding en alimentatie informatief artikel
https://www.vbsadvocaten.nl/blog/familierecht/kinderalimentatie/
(Praktische uitleg op website van VBS Advocaten over wetteksten en behoeftes)
