Spreektekst – Introductie van de prompt

Menswaardigheid, macht en bewustwording in professioneel zorghandelen

Dames en heren,

Ik wil vandaag geen nieuwe methode introduceren.
Geen protocol.
Geen model.
En geen pasklaar antwoord.

Wat ik vandaag introduceer, is een prompt.
Een denk- en reflectiekader dat helpt om zichtbaar te maken wat in ons dagelijks werk vaak onzichtbaar blijft.

Niet omdat we het niet willen zien.
Maar omdat het zo normaal is geworden.

Waarom deze prompt nodig is

Iedereen hier werkt – direct of indirect – in de zorg.
En vrijwel iedereen hier werkt vanuit goede intenties.

We willen beschermen.
We willen voorkomen dat het misgaat.
We willen verantwoordelijkheid nemen.

Toch zien we in de praktijk steeds weer hetzelfde terug:

spanning in relaties
weerstand bij cliënten of gezinnen
escalatie richting drang of dwang
professionals die klem raken tussen regels en geweten

En vaak zeggen we dan:
“Het systeem zit zo.”
“De wet laat geen ruimte.”
“Dit is nu eenmaal professioneel handelen.”

Maar zelden stellen we de diepere vraag:

Wat doen wij eigenlijk met onze positie, onze macht en ons ‘weten’ over het leven van een ander mens?

Precies dáár begint deze prompt.

Wat deze prompt níet doet

Laat ik eerst helder zijn over wat deze prompt níet is.

Deze prompt is geen aanval op professionals.
Geen moreel oordeel.
Geen beschuldiging van slechte intenties.

Ze ondermijnt geen wetgeving.
Ze ontkent geen risico’s.
En ze romantiseert geen complexe situaties.

Wat ze wél doet, is iets wat veel moeilijker is:

👉 ze maakt impliciete aannames expliciet.

Wat deze prompt wél doet

De prompt helpt ons om stil te staan bij vragen die we vaak overslaan omdat we moeten doorwerken.

Vragen zoals:

Wanneer wordt zorg eigenlijk beheersing?
Wanneer wordt verantwoordelijkheid feitelijk macht?
Wanneer praten we over “het belang van de cliënt”, terwijl we vooral het systeem beschermen?

De prompt maakt zichtbaar:

wie feitelijk de regie voert
waarop die regie gebaseerd is
welke angsten, belangen en aannames meespelen
en waar autonomie ongemerkt verschuift naar conditionering

Niet om dat meteen te corrigeren,
maar om het te zien.

Waarom dit zo moeilijk is

Professioneel zorghandelen speelt zich af in een context van:

aansprakelijkheid
toezicht
risicomanagement
politieke en maatschappelijke druk

Dat maakt dat controle vaak veiliger voelt dan vertrouwen.
Dat protocollen rust geven waar relaties onzeker zijn.
En dat afwijking al snel als risico wordt gelezen.

De prompt nodigt uit om te erkennen dat dit zo werkt,
zonder iemand persoonlijk verantwoordelijk te maken voor dat systeem.

Dat is belangrijk, want pas wat erkend wordt, kan onderzocht worden.

Hoe de prompt werkt – praktisch uitgelegd

De prompt is geen checklist die je “even afvinkt”.
Ze werkt door vertragen.

Concreet werkt het zo:

Je leest of beluistert het position paper
Niet om het ermee eens te zijn, maar om het te laten landen.
Je legt een concrete situatie, casus of project ernaast
Bijvoorbeeld een zorgtraject, een samenwerking, een besluitvormingsproces.
Je gebruikt de vragen uit de prompt als spiegel, zoals:
- Van wie is de regie hier eigenlijk?
- Is autonomie uitgangspunt of risico?
- Waar sturen protocollen het contact?
- Waar speelt angst mee, en van wie is die angst?
Je benoemt wat je herkent, zonder het meteen te willen oplossen.
Dat is cruciaal.
Oplossingsdrang is vaak een manier om ongemak te vermijden.
Je gebruikt de inzichten als vertrekpunt, niet als conclusie.

De prompt is dus geen eindpunt, maar een opening.

Wat deze prompt duidelijk zal maken

Als je deze prompt serieus gebruikt, zal ze onder andere zichtbaar maken:

waarom sommige trajecten vastlopen, ondanks goede bedoelingen
waarom cliënten zich niet gehoord voelen, ook al wordt er veel gedaan
waarom professionals morele stress ervaren
waarom drang en dwang soms “logisch” voelen, terwijl ze relationeel destructief zijn

Ze laat zien dat veel problemen niet ontstaan door onwil,
maar door onbewuste rolopvattingen en machtsassumpties.

Waarom dit relevant is voor professioneel zorg

Professionele zorg vraagt meer dan deskundigheid alleen.
Ze vraagt ook ethische volwassenheid.

Dat betekent:

kunnen verdragen dat je het niet altijd weet
ruimte laten voor verschil
verantwoordelijkheid dragen zonder te domineren
macht hanteren zonder haar te normaliseren

Deze prompt helpt om die houding te ontwikkelen – individueel én collectief.

Afsluiting – Call to action

Ik wil afsluiten met een uitnodiging.

Gebruik deze prompt niet als instrument tegen elkaar,
maar als hulpmiddel met elkaar.

Gebruik haar:

vóórdat een traject escaleert
vóórdat dwang in beeld komt
vóórdat vertrouwen beschadigd raakt

En stel elkaar steeds opnieuw deze vraag:

Dienen we hier werkelijk de mens —
of vooral het systeem waarin wij zelf functioneren?

Als we die vraag durven stellen,
en haar niet te snel beantwoorden,
ontstaat er ruimte.

Ruimte voor zorg die ondersteunt in plaats van beheerst.
Ruimte voor professionaliteit die menselijk blijft.
Ruimte voor echte verantwoordelijkheid.

Dat is waar deze prompt voor bedoeld is.

Dank u wel.

POSITION PAPER

Menswaardigheid, Macht en Bewustwording in Zorg- en Relatiekaders

Doel van dit document

Dit position paper dient als duidend en toetsend kader voor projecten waarin zorg, begeleiding, toezicht of interventie plaatsvindt.
Het document is bedoeld om:

relaties tussen professionals en betrokkenen expliciet te maken,
machtsdynamieken zichtbaar te duiden,
zorgkaders te toetsen op menswaardigheid en proportionaliteit,
bewustwording te vergroten bij alle betrokken rollen.

Het kan worden ingezet als gespreksstarter, ontwerpprincipe, reflectie-instrument en ethisch referentiekader.

1. Kernstelling

Structurele problemen in zorg- en begeleidingssystemen ontstaan niet primair door individueel falen, maar door onbewuste machtsassumpties die op alle niveaus worden gereproduceerd — van internationale instituties tot de professional aan huis.

Zodra zorg wordt georganiseerd vanuit beheersing in plaats van gelijkwaardigheid, verschuift zij van ondersteuning naar conditionering.

2. Het fundamentele ontbrekende element: bewustwording

In veel zorg- en interventiekaders ontbreekt expliciete reflectie op de vraag:

Op basis waarvan meent de ene mens professioneel zeggenschap te hebben over het leven, gedrag of keuzes van een andere mens?

Dit ontbrekende bewustzijn leidt tot:

normalisering van drang en dwang,
rechtvaardiging van conditionering onder de noemer “belang”,
reductie van personen tot dossiers, risico’s of casussen.

3. De onderliggende aannames (vaak impliciet)

Veel huidige kaders rusten op impliciete aannames zoals:

De professional weet beter dan de betrokkene wat “goed” is.
Afwijking van normgedrag duidt op onvermogen of risico.
Weerstand is een teken van gebrek aan inzicht of ziekte-inzicht.
Veiligheid rechtvaardigt inperking van autonomie.

Deze aannames zijn zelden expliciet gemaakt, maar sturen besluitvorming diepgaand.

4. Macht, angst en systeemlogica

Zorgsystemen functioneren binnen een context van:

aansprakelijkheid,
risicomijding,
politieke druk,
meet- en verantwoordingsdrang.

Binnen deze context wordt macht ingezet als angstreducerend instrument.
Controle wordt verward met zorg, en voorspelbaarheid met veiligheid.

Dit leidt tot situaties waarin:

protocollen prevaleren boven relationele afstemming,
naleving belangrijker wordt dan betekenis,
autonomie wordt gezien als risico in plaats van uitgangspunt.

5. Drang en dwang: juridisch toegestaan ≠ ethisch vanzelfsprekend

Hoewel wet- en regelgeving ruimte bieden voor drang- en dwanginterventies, betekent juridische toelaatbaarheid niet automatisch morele legitimiteit.

Dit position paper stelt:

Drang en dwang zijn ultieme uitzonderingen, geen standaardinstrumenten.
Elk gebruik ervan vraagt expliciete rechtvaardiging, proportionaliteit en heroverweging.
Het ontbreken van vrijwilligheid duidt op falen van relatie, niet primair op falen van de betrokkene.

6. Relatie als primaire zorgcomponent

Zorg en begeleiding zijn in de kern relationele processen, geen technische handelingen.

Daarom geldt binnen dit kader:

De betrokkene is subject, geen object van beleid.
Professionals dragen relationele verantwoordelijkheid, geen eigendomsrecht.
Afstemming gaat vooraf aan interventie.

Waar relatie ontbreekt, verwordt zorg tot beheersing.

7. Toetsingsvragen voor projecten en casussen (Promptfunctie)

Dit position paper kan gebruikt worden als prompt door structureel de volgende vragen te stellen:

Van wie is de regie, en waarop is die gebaseerd?
Wordt autonomie gezien als uitgangspunt of als risico?
Welke aannames hanteren wij over “goed gedrag” en “afwijking”?
Is er sprake van gelijkwaardige dialoog of van conditionering?
Welke belangen spelen mee (juridisch, organisatorisch, financieel)?
Wat zou hier veranderen als angst geen leidende factor was?
Is deze interventie gericht op versterking of op beheersing?

8. Positionering binnen projecten

Binnen projecten geldt dit kader als:

ethisch kompas naast juridische kaders,
reflectief instrument voor professionals,
begrenzing van macht in rollen en verantwoordelijkheden,
bewustwordingsdocument bij ontwerp en uitvoering.

Het document beoogt geen verwerping van zorgstructuren, maar een herijking van hun menselijke grondslag.

9. Slotstelling

Zorg zonder bewustwording van macht verliest haar morele kern.
Professionaliteit zonder menselijkheid verwordt tot techniek.
Systemen die angst managen in plaats van mensen dienen, reproduceren onderdrukking — zelfs met de beste bedoelingen.

Dit position paper nodigt uit tot vertraging, reflectie en herpositionering, zodat zorg weer kan worden wat zij bedoeld is te zijn:
ondersteuning van menselijk leven, niet beheersing ervan.

Optioneel: gebruik als project-prompt (kort)

Lees dit document niet als oordeel, maar als spiegel.
Welke aannames, machtsverhoudingen en angsten sturen dit project?
En dienen zij de mens — of het systeem?

Hoe deze prompt te gebruiken

Deze prompt is bedoeld als duidend instrument, niet als oordeel en niet als instructie.
Het doel is om zichtbaar te maken wat normaal gesproken onzichtbaar blijft in projecten waarin zorg, begeleiding, toezicht of interventie een rol spelen.

Wat je met deze prompt kunt

Door deze prompt te gebruiken, kun je:

onderliggende aannames in zorg- en samenwerkingsrelaties expliciet maken;
machtsverhoudingen en rolopvattingen herkennen voordat ze vastlopen;
onderscheid maken tussen ondersteuning en beheersing;
zien waar juridische legitimiteit wordt verward met morele vanzelfsprekendheid;
begrijpen waarom spanning, weerstand of escalatie ontstaat, ook wanneer iedereen “het goed bedoelt”.

De prompt helpt niet bij het vinden van snelle oplossingen, maar bij het begrijpen van het werkelijke vraagstuk.

Wat deze prompt zichtbaar maakt

Het gebruik van deze prompt maakt onder meer duidelijk:

wie feitelijk de regie voert, en waarop die regie is gebaseerd;
welke belangen (veiligheid, aansprakelijkheid, organisatiebelang) meespelen;
of autonomie als uitgangspunt of als risico wordt benaderd;
waar protocollen het gesprek hebben vervangen;
hoe angst, controle en verantwoordelijkheid zich tot elkaar verhouden.

Veel van deze dynamieken zijn niet het gevolg van individuele keuzes, maar van systeemlogica. De prompt helpt om die logica te herkennen zonder te personaliseren of te beschuldigen.

Hoe de prompt werkt

De prompt werkt door vertragen en bevragen, niet door sturen.

Concreet:

Lees het position paper gezamenlijk of individueel, zonder direct te reageren of oplossingen te formuleren.
Gebruik de toetsingsvragen om een project, casus of samenwerkingsvorm te spiegelen.
Benoem wat je herkent, zonder het meteen te willen corrigeren.
Sta stil bij ongemak of weerstand — dat is vaak een aanwijzing dat een kern geraakt wordt.
Gebruik de uitkomsten als vertrekpunt, niet als eindconclusie.

De kracht van de prompt zit niet in consensus, maar in het zichtbaar maken van verschillen in perspectief.

Wat deze prompt níet is

Deze prompt is niet bedoeld om:

schuld toe te wijzen;
professionals te diskwalificeren;
juridische kaders te ondermijnen;
bestaande structuren direct te ontmantelen.

Zij is bedoeld om bewustwording te vergroten, zodat keuzes explicieter, zorgvuldiger en menswaardiger kunnen worden gemaakt.

Waarom dit belangrijk is

In veel zorg- en interventiekaders wordt macht impliciet georganiseerd, terwijl verantwoordelijkheid expliciet wordt belegd. Dit leidt tot spanning, weerstand en escalatie — vaak pas zichtbaar wanneer dwang of drang al in beeld is.

Door deze prompt vroegtijdig te gebruiken, kan worden onderzocht:

Dienen we hier de mens, of vooral het systeem waarin we werken?

Die vraag vooraf stellen, voorkomt vaak ingrijpende maatregelen achteraf.

Slot

Gebruik deze prompt niet om gelijk te krijgen, maar om beter te begrijpen.
Niet om snelheid te maken, maar om richting te bepalen.
Niet om controle te versterken, maar om verantwoordelijkheid te verdiepen.

Dat is waar deze prompt voor bedoeld is.

Bronnen en referenties

I. Zorgethiek & Menselijke Waardigheid

1. Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care

Omschrijving: Klassiek werk waarin zorgethiek wordt gepositioneerd als relationeel en politiek alternatief voor beheersingslogica.
Organisatie: Routledge / Joan C. Tronto
Werkende URL: https://www.routledge.com/Moral-Boundaries/Tronto/p/book/9780415914254
Relevantie: Fundamentele bron voor het idee dat zorg relationeel is en altijd machtsimplicaties heeft.
Citaat: “Care is not simply a moral disposition, but a practice embedded in power relations.”

2. Principles of Biomedical Ethics

Omschrijving: Standaardwerk over autonomie, weldoen, niet-schaden en rechtvaardigheid in zorgcontexten.
Organisatie: Oxford University Press – Beauchamp & Childress
Werkende URL: https://global.oup.com/academic/product/principles-of-biomedical-ethics-9780190640873
Relevantie: Onderbouwt het onderscheid tussen juridische toelaatbaarheid en morele legitimiteit.
Citaat: “Respect for autonomy requires more than non-interference; it requires enabling understanding.”

II. Macht, Systemen & Institutionele Logica

3. Discipline and Punish: The Birth of the Prison

Omschrijving: Analyse van hoe moderne instituties disciplinering en controle normaliseren.
Organisatie: Penguin Classics – Michel Foucault
Werkende URL: https://www.penguinrandomhouse.com/books/160433/discipline-and-punish-by-michel-foucault/
Relevantie: Biedt theoretisch kader om zorg als mogelijk disciplinerend systeem te begrijpen.
Citaat: “Power is everywhere; not because it embraces everything, but because it comes from everywhere.”

4. Seeing Like a State

Omschrijving: Kritiek op grootschalige systemen die menselijke complexiteit reduceren tot meetbare categorieën.
Organisatie: Yale University Press – James C. Scott
Werkende URL: https://yalebooks.yale.edu/book/9780300078152/seeing-state
Relevantie: Verklaart waarom protocollen vaak botsen met menselijke realiteit.
Citaat: “Administrative ordering often fails because it ignores local, practical knowledge.”

III. Mensenrechten, Autonomie & Juridische Kaders

5. VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (CRPD)

Omschrijving: Internationaal mensenrechtenverdrag gericht op autonomie, inclusie en non-discriminatie.
Organisatie: Verenigde Naties
Werkende URL: https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html
Relevantie: Juridisch fundament tegen structurele dwang en paternalistische zorg.
Citaat: “Persons with disabilities enjoy legal capacity on an equal basis with others.”

6. European Convention on Human Rights – Article 8

Omschrijving: Beschermt het recht op privéleven, familie en persoonlijke autonomie.
Organisatie: Raad van Europa
Werkende URL: https://www.echr.coe.int/european-convention-on-human-rights
Relevantie: Essentieel kader voor proportionaliteit van interventies in zorg en toezicht.
Citaat: “Everyone has the right to respect for his private and family life.”

IV. Reflectieve Praktijk & Professionele Bewustwording

7. The Reflective Practitioner

Omschrijving: Werk over reflectie als kern van professioneel handelen.
Organisatie: Basic Books – Donald Schön
Werkende URL: https://www.basicbooks.com/titles/donald-a-schon/the-reflective-practitioner/9780465068784/
Relevantie: Ondersteunt het idee van vertraging en bevraging in plaats van snelle interventie.
Citaat: “Professional practice is fundamentally a process of reflection-in-action.”

8. De mens centraal in zorg en ondersteuning

Omschrijving: Nederlandse beleidsreflectie op mensgerichte zorg voorbij systeemdruk.
Organisatie: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS)
Werkende URL: https://www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2020/06/30/de-mens-centraal
Relevantie: Sluit direct aan bij de kernstelling van het position paper.
Citaat: “Wanneer systemen leidend worden, raakt de menselijke maat uit beeld.”