28 oktober 2024
Lees hier het persbericht.
Ga hier naar het brieven archief.
In Overijssel is een intens conflict gaande tussen verschillende gemeenten en de provincie over de plaatsing van mega windturbines die tot wel 280 meter hoog kunnen zijn – vergelijkbaar met de Eiffeltoren. De provincie wil deze turbines in clusters langs belangrijke snelwegen zoals de A1 en A35 plaatsen, maar gemeenten zoals Deventer, Oldenzaal en omringende gebieden hebben zware bezwaren. Ze wijzen op het gebrek aan effectieve publieke participatie en het ontbreken van transparantie rond de mogelijke gezondheidsrisico’s voor omwonenden.
Uit recente berichtgeving blijkt dat de bewoners van Overijssel zich steeds meer buitengesloten voelen in het besluitvormingsproces. De huidige procedures bieden geen ruimte voor zinvolle inspraak, wat leidt tot groeiende weerstand en wantrouwen jegens de provinciale overheid. Zo hebben grote aantallen burgers hun zorgen geuit tijdens inspraakbijeenkomsten, waarbij zelfs extra sessies nodig waren om het publieke protest aan te kunnen. Bewoners vrezen dat de gezondheids- en leefomgevingseffecten van deze enorme windturbines onvoldoende worden onderzocht, terwijl zij de gevolgen direct ervaren.
Provinciale overheden hebben momenteel de bevoegdheid om deze projecten zelfstandig goed te keuren als de windturbines een capaciteit van meer dan 5 megawatt hebben, wat betekent dat lokale gemeenten en burgers weinig controle hebben over deze ingrijpende beslissingen. Het risico op schaduwflikkering, geluidsoverlast en mogelijke effecten op de mentale en fysieke gezondheid zijn zorgpunten die burgers aanhalen, maar deze worden onvoldoende serieus genomen. Gemeenten worden opzij geschoven in deze beslissingen, wat de relatie tussen provinciale en lokale overheden onder druk zet en de noodzaak voor een participatieplatform benadrukt.
De Kamer van Sociale Waarden biedt nu een kans om deze gebreken in het proces aan te pakken. Wij stellen voor om een platform op te zetten dat publieke participatie structureel en betekenisvol maakt, met directe inspraakmogelijkheden voor burgers in de risico-inschatting van windenergieprojecten. Dit platform biedt ook ruimte voor educatie, zoals via UbuntuKids.nl, waar jongeren al op jonge leeftijd leren wat het betekent om betrokken en verantwoordelijke burgers te zijn binnen hun gemeenschap.
Door deze aanpak krijgen gemeenten de ruimte om de provincie terug te roepen wanneer burgerinspraak onvoldoende wordt gewaarborgd, waardoor mega windprojecten zonder draagvlak buiten hun grondgebied gehouden kunnen worden. We nodigen je uit dit bericht te delen met gemeenten en gemeenschappen door heel Nederland. Samen kunnen we bouwen aan een toekomst waarin burgerparticipatie en zorg voor gezondheid hand in hand gaan met duurzame energieprojecten.
Lees meer over deze aanpak en onze aanbevelingen in de volledige position paper.
Position Paper: Publieke Participatie en Gezondheidstaxatie bij de Uitrol van Mega Windturbines
Inleiding
Nederland staat voor de uitdaging om de energietransitie op een duurzame en sociaal verantwoorde manier te realiseren. Het opwekken van windenergie met mega windturbines (>5 megawatt) is een belangrijk onderdeel van dit proces. Echter, de gezondheids- en milieueffecten van deze grote windturbines voor omwonenden worden vaak niet afdoende betrokken in de besluitvorming. Dit document benadrukt de tekortkomingen in het huidige participatiemodel en doet een oproep tot een nieuwe benadering met aandacht voor risico-inschatting en actieve betrokkenheid van de gemeenschap.
Probleemstelling
De huidige procedure voor het plaatsen van mega windturbines kent belangrijke tekortkomingen. Gemeenten kunnen terecht betogen dat het bestaande beleid op provinciaal niveau niet voorziet in afdoende publieke participatie bij het inschatten van gezondheidsrisico’s. Vaak wordt participatie afgedaan met minimale communicatie, zoals een bericht op een weinig bezochte website, wat onvoldoende betrokkenheid en draagvlak creëert bij omwonenden.
De gezondheidsrisico’s – waaronder mogelijke geluidsoverlast, schaduwflikkering en mogelijke effecten op de mentale gezondheid – verdienen aandacht en inspraak. De huidige praktijk, waarbij private partners de focus leggen op investeringen zonder voldoende middelen in te zetten voor betekenisvolle participatie, schept een vertrouwensbreuk tussen projectontwikkelaars, de overheid, en de samenleving.
Aanbevelingen
- Oproep tot Gemeentelijke Interventie bij de Provincie
Gemeenten zouden actief moeten pleiten voor betere participatie-eisen bij de provincie. Door hun lokale verantwoordelijkheid en nabijheid tot de bevolking kunnen zij een rol spelen in het terugroepen van provinciale beleidslijnen, waarbij directe betrokkenheid van burgers in de risicotaxatie centraal staat. Gemeenten kunnen zich uitspreken voor een gedegen participatiemodel dat verder gaat dan passieve communicatie, en waarin burgerinspraak structureel is ingebed. - Oprichting van een Participatieplatform
Om een structurele en transparante participatie mogelijk te maken, stellen wij de oprichting van een onafhankelijk participatieplatform voor, zoals dat zou kunnen worden gefaciliteerd door de Kamer van Sociale Waarden. Dit platform zou als centrale plek fungeren waar omwonenden, beleidsmakers en private partijen gezamenlijk werken aan risico-inschatting en het formuleren van maatregelen om gezondheids- en leefomgevingseffecten te mitigeren. - Competentie Gerichte Samenwerking als Educatiebasis
Het platform kan tevens een educatieve functie vervullen door het concept van competentie gerichte samenwerking te bevorderen. Een goed voorbeeld hiervan is UbuntuKids.nl, een platform waar kinderen vanaf jonge leeftijd leren over samenwerking en gemeenschapsvorming. Door participatievaardigheden al vroeg te ontwikkelen, worden zij voorbereid om later een actieve en empathische rol te spelen in de samenleving. Deze educatieve component is cruciaal om een brede, duurzame participatiecultuur te verankeren. - Betrokkenheid van Politieke Partijen en Kiezers
Politieke partijen kunnen hun kiezers motiveren om actief te participeren in besluitvormingsprocessen, door hun vertegenwoordigers op lokaal en nationaal niveau aan te moedigen om gezondheidstaxatie en leefbaarheid hoog op de agenda te zetten. Door middel van workshops, webinars, en interactieve platforms kunnen burgers direct betrokken worden bij de besluitvorming en kunnen zij deelnemen aan debatten, peilingen en referenda.
Voordelen van een Participatiegerichte Aanpak
Een participatieplatform dat gericht is op directe burgerinspraak en educatie biedt diverse voordelen:
Verbeterd Vertrouwen en Transparantie: Door open communicatie en betrokkenheid neemt het vertrouwen van burgers in overheids- en energieprojecten toe, wat de energietransitie ten goede komt.
Duurzame Gezondheidsbescherming: Een participatief risicotaxatiemodel zorgt ervoor dat volksgezondheidsrisico’s serieus worden genomen en dat de belangen van omwonenden worden beschermd.
Bevordering van Maatschappelijke Waarden: Competentie gerichte samenwerking en vroegtijdige participatie creëren een cultuur van empathie en verantwoordelijkheid, wat bijdraagt aan de sociale cohesie.
Conclusie
De invoering van mega windturbines vraagt om een nieuwe benadering waarin publieke participatie centraal staat. Gemeenten en provincies hebben de verantwoordelijkheid om de gemeenschap actief te betrekken bij risico-inschattingen, en private partijen dienen te investeren in transparante en educatieve participatieprocessen. Door de oprichting van een onafhankelijk platform, zoals voorgesteld door de Kamer van Sociale Waarden, kan Nederland niet alleen haar energiedoelstellingen behalen, maar ook een gezonde, betrokken samenleving creëren waarin burgers actief deelnemen aan beslissingen die hun leefomgeving beïnvloeden.
Column: Publieke Gezondheid en Participatie bij Mega Windturbines – De Wetgeving die Burgers Moet Beschermen
In Nederland hebben burgers het recht om betrokken te worden bij beslissingen die hun leefomgeving en gezondheid beïnvloeden, zeker wanneer het gaat om de plaatsing van mega windturbines van meer dan 5 megawatt. Toch blijft de praktijk vaak achter bij dit ideaal, en voelen omwonenden zich regelmatig buitengesloten in het besluitvormingsproces. Gelukkig biedt onze wetgeving enkele concrete aanknopingspunten om participatie en gezondheidstaxatie te waarborgen – als deze tenminste goed worden toegepast.
Hier zijn de belangrijkste juridische waarborgen, specifiek de artikelen in verschillende wetten, die burgers en gemeenten kunnen aanhalen om hun stem te laten horen.
Omgevingswet: De Fundamenten van Publieke Participatie
De Omgevingswet, die naar verwachting in 2024 van kracht wordt, zal onze benadering van ruimtelijke ordening veranderen. Met deze wet wordt publieke participatie een verplicht onderdeel van het besluitvormingsproces. Artikel 16.55 Omgevingswet stelt dat overheden verplicht zijn om omwonenden en belanghebbenden vroegtijdig te betrekken bij de besluitvorming over projecten die de leefomgeving ingrijpend veranderen. Voor mega windturbines betekent dit dat burgers het recht hebben om hun zorgen te uiten, hun ideeën te delen en actief betrokken te zijn bij de risicotaxatie.
Daarnaast verplicht artikel 2.1 Omgevingswet overheden om bij het maken van omgevingsplannen rekening te houden met de gezondheid en veiligheid van omwonenden. Dit betekent dat de impact van windturbines op zaken zoals geluidsoverlast, schaduwflikkering en zelfs mentale gezondheid onderdeel moet zijn van de overwegingen.
Crisis- en Herstelwet: Snellere Procedures, Maar Niet Zonder Inspraak
De Crisis- en Herstelwet wordt vaak ingezet om duurzame energieprojecten te versnellen. Hoewel de focus ligt op het verkorten van procedures, betekent dit niet dat participatie overboord kan worden gegooid. Artikel 1.5 Crisis- en Herstelwet verplicht dat er bij projecten, ook in versnelde vorm, een minimale mate van participatie moet zijn. Ook al zijn de inspraakmogelijkheden beperkt, de wet verplicht nog steeds dat de betrokken overheden de gezondheidsrisico’s in kaart brengen en dit communiceren naar de burgers.
Wet Ruimtelijke Ordening (Wro): Inspraak bij Bestemmingsplannen
De Wet Ruimtelijke Ordening (Wro) biedt aanvullende garanties. Artikel 3.8 Wro vereist dat bestemmingsplannen – en voor grotere projecten inpassingsplannen – openbaar ter inzage worden gelegd. Dit geeft burgers het recht om zienswijzen in te dienen en op deze manier feedback te geven op de geplande projecten in hun omgeving. Deze feedback moet worden meegenomen in de besluitvorming, wat betekent dat het standpunt van omwonenden onderdeel moet zijn van de afweging om een project al dan niet door te voeren. Bij projecten zoals windturbines met een grote impact, kan dit een krachtig middel zijn voor burgers om hun zorgen over volksgezondheid kenbaar te maken.
Daarnaast stelt artikel 3.1 Wro dat overheden verplicht zijn om de leefkwaliteit te waarborgen bij het opstellen van ruimtelijke plannen. Volksgezondheid wordt hierbij als belangrijke factor genoemd. Dit houdt in dat windturbineprojecten niet alleen op technische haalbaarheid beoordeeld mogen worden, maar ook op hun effecten op de gezondheid en leefbaarheid van de omgeving.
Regionale Energiestrategieën (RES): Participatie als Beleidsprincipe
Hoewel de Regionale Energiestrategieën (RES) geen wet zijn, vormen ze een belangrijke beleidsbasis. De RES heeft als doel om gemeenten, provincies en waterschappen te betrekken bij de verduurzaming van de regio, en benadrukt dat participatie en volksgezondheid voorop moeten staan. Het document moedigt overheden aan om samen te werken met lokale gemeenschappen bij het plannen van windenergieprojecten. De RES biedt hierdoor een belangrijke handreiking aan gemeenten en burgers om een plek op te eisen in de besluitvorming, en om gezondheidseffecten bespreekbaar te maken.
De Wetgeving die Burgers Moet Beschermen
De wetgeving in Nederland biedt dus wel degelijk juridische instrumenten om inspraak en gezondheid serieus te nemen in de energietransitie. Maar in de praktijk worden deze artikelen vaak over het hoofd gezien of te beperkt toegepast. Omwonenden van mega windturbineprojecten zouden deze wetten, en specifieke artikelen zoals 2.1 en 16.55 Omgevingswet, 1.5 Crisis- en Herstelwet, en 3.8 en 3.1 Wro, als fundament moeten gebruiken om hun recht op inspraak en gezondheid te beschermen.
Zolang participatie en volksgezondheid als bijzaak worden behandeld in de praktijk, krijgen projecten met mogelijk ingrijpende gevolgen te makkelijk groen licht. Het is tijd dat burgers en gemeenten de juridische mogelijkheden benutten die onze wetgeving biedt om daadwerkelijk inspraak te eisen. In een gezonde, democratische samenleving hoort de stem van de burger geen formaliteit te zijn – het is de kern van onze toekomst.
