De gesloten instelling is officieel op haar retour

Er is iets wonderlijks gebeurd in Nederland. De gesloten instelling is officieel op haar retour. De deur ging open. De naam veranderde. De toon veranderde. De folders veranderden. De taal werd zachter.

Het werd allemaal kleinschaliger, opener, menselijker, pedagogischer en natuurlijk: meer in het belang van het kind. Alleen het kind zelf merkte vooral dit: de deur staat open, maar als je erdoorheen loopt, word je opgespoord, aangehouden en teruggebracht.

Welkom in de moderne jeugdbescherming. De gesloten instelling is opgeheven, maar haar schaduw loopt gewoon mee door de open gang.

Vroeger was geslotenheid tenminste zichtbaar

Vroeger was tenminste duidelijk wat geslotenheid was. Een kind in gesloten jeugdhulp bevond zich in een vrijheidsbeperkende setting. Daar hoorden rechtswaarborgen bij. Daar hoorde toetsing bij. Daar hoorde een advocaat bij.

Nu heet het verblijf open. De deur is juridisch gezien niet op slot. Alleen mag het kind niet vrij bellen, niet vrij mailen, niet zelfstandig naar een advocaat en niet zelfstandig naar een kinder- en jongerenrechtsvoorziening.

Aperta Tutela: open bescherming als pseudoniem

In de casus die aan deze blogpost ten grondslag ligt, gaat het om een minderjarige van zeventien jaar. Ik noem haar hier niet bij haar echte naam. Ik noem haar: Aperta Tutela. Open bescherming. Een naam die bijna te mooi is voor de werkelijkheid.

Aperta Tutela heeft zelf aangegeven dat zij juridische ondersteuning wil. Zij wil een eigen advocaat spreken. Niet de advocaat van haar moeder. Niet iemand die via de voogd of instelling filtert wat zij mag zeggen. Gewoon: een eigen onafhankelijke juridische stem.

Afspraak weg, omgang weg, advocaat weg

Er was een afspraak bij een kinder- en jongerenrechtsvoorziening. Aperta Tutela kreeg van de instelling te horen dat zij daar niet naartoe kon, omdat er geen beschikbaarheid was om haar te begeleiden.

Daarna kwam er een vervangende afspraak. Voor die afspraak werd zelfs een omgangsmoment met haar moeder opgeofferd. En toen ging ook die afspraak niet door. Want de voogd had geen tijd.

Dus Aperta Tutela verloor het contactmoment met haar moeder. En zij kreeg ook geen gesprek met haar advocaat of juridisch ondersteuner.

De kern: het kind bereikt haar rechtspositie niet

Het werkelijke probleem is niet dat één afspraak mislukte. Het probleem is dat Aperta Tutela helemaal niet zelfstandig bij haar eigen rechtspositie kan komen.

Zij kan niet vrij bellen. Niet vrij mailen. Niet zelf reizen. Niet zelf naar een advocaat. Niet zelf afdwingen dat een afspraak doorgaat. En niet zelf een nieuwe afspraak maken.

Als een kind niet zelfstandig bij een advocaat kan komen, dan is de zin “zij is welkom op kantoor” vooral een nette manier om niets op te lossen.

Waarom de advocaat van moeder het niet kan oplossen

Ook de route via de advocaat van moeder is niet zuiver. De advocaat van moeder kan Aperta Tutela niet vertegenwoordigen, omdat dat tot belangenverstrengeling kan leiden.

Dat is juridisch begrijpelijk. De advocaat van moeder is er voor moeder. Niet voor het kind. Maar daarmee wordt het probleem alleen maar scherper.

Moeder heeft een advocaat. De instelling heeft juristen. De gecertificeerde instelling heeft een systeem. De voogd heeft bevoegdheden. Maar het kind heeft een belmoment.

De 18-plus route als bestemming

Alsof dat nog niet wrang genoeg is, wordt er ondertussen al gesproken over een achttien-plus route. Aperta Tutela heeft zelf aan haar moeder en netwerk verteld dat zij is voorgesteld aan een beoogde curator.

Ook is volgens de informatie uit het dossier gezegd dat die route honderd procent zeker zou zijn. Dat klinkt niet als zorgvuldig onderzoek, niet als hoor en wederhoor, en niet als een open vraag over minder ingrijpende alternatieven. Het klinkt als een bestemming.

Van gesloten deur naar open deur met sanctie

De gesloten instelling verdwijnt. Maar de logica van geslotenheid blijft bestaan. Alleen heet het nu anders.

Niet meer: je zit opgesloten. Maar: je verblijft open. Niet meer: je mag niet weg. Maar: als je weggaat, volgt opsporen, aanhouden en terugvoeren.

Niet meer: je hebt een advocaat nodig. Maar: de voogd had geen tijd. De deur is dus open. Alleen is de vrijheid erachter voorzien van consequenties.

Het perfecte bestuurlijke niemandsland

De kinder- en jongerenrechtsvoorziening kan zeggen: wij spreken alleen met het kind. De advocaat van moeder kan zeggen: ik kan het kind niet bijstaan. De instelling kan zeggen: er was geen beschikbaarheid. De voogd kan zeggen: ik had geen tijd.

Iedereen heeft formeel gelijk. En precies daardoor heeft het kind feitelijk niets. Dat is misschien wel de meest efficiënte vorm van rechtsontneming: niet door expliciet te weigeren, maar door elke route net buiten bereik te houden.

Geen toegang is ook een beslissing

Als een kind zelf om een advocaat vraagt en vervolgens twee keer niet bij juridische ondersteuning komt, dan is dat geen planningstechnisch ongemak. Dat is een rechtspositioneel feit.

Als een kind niet vrij kan bellen, mailen, reizen of vertrouwelijk spreken, dan is toegang tot rechtsbijstand niet geregeld.

Als een instelling wel vervoer en begeleiding kan organiseren voor plaatsing, overplaatsing of interne zorgbesluiten, maar niet voor een advocaat, dan zegt dat iets over prioriteiten.

De juridische fuik

Als een voogdijorganisatie al spreekt over een honderd procent zekere achttien-plus maatregel, terwijl het kind nog geen eigen onafhankelijke juridische ondersteuning heeft gehad, dan wordt het fundamenteel.

Dan gaat het niet meer om bescherming van het kind. Dan gaat het om het organiseren van een juridische fuik.

De vraag die overblijft

De vraag is niet of Aperta Tutela hulp nodig heeft. De vraag is niet of zij kwetsbaar is. De vraag is niet of moeder altijd gelijk heeft. De vraag is veel eenvoudiger.

Hoe kan een minderjarige zich beschermen tegen een zware achttien-plus maatregel als zij vóór haar meerderjarigheid geen feitelijke toegang krijgt tot een eigen advocaat?

Een open instelling moet ook open zijn naar rechtsbijstand

Een open instelling is pas open als een kind ook naar buiten kan voor rechtsbescherming. Niet alleen voor school. Niet alleen voor behandeling. Niet alleen voor plaatsing. Maar ook voor een advocaat.

Want een kind dat afhankelijk is van dezelfde instelling en dezelfde voogdijstructuur om een advocaat te kunnen bereiken, heeft geen effectieve rechtsbescherming. Gecontroleerde toegang tot rechtsbescherming is geen rechtsbescherming.

OAT’s, opsporen, aanhouden en terugvoeren

De gesloten instelling is misschien formeel opgeheven. Maar als de open instelling functioneert met OAT’s, opsporen, aanhouden en terugvoeren, dan is de vraag gerechtvaardigd wat er werkelijk is veranderd.

Misschien is de deur niet langer op slot. Maar als een kind achter die open deur geen advocaat kan bereiken en ondertussen richting een honderd procent zekere curatorroute wordt bewogen, dan is die open deur vooral symbolisch.

Slot: het woord open is vooral ironisch

Wie zorgt ervoor dat een minderjarige in een zogenaamde open instelling daadwerkelijk, vrij en vertrouwelijk een eigen advocaat kan spreken, vóórdat dezelfde minderjarige meerderjarig wordt en haar rechtspositie onder curatele, bewind of mentorschap verder wordt ingeperkt?

Totdat die vraag beantwoord is, is het woord open vooral ironisch.