🎶 “Niet Gehoord” <– Klik hier voor het muzieknummer.
[Intro – fluisterend]
Sluit de deur, draai het slot.
Ze ademt zwaar, ze beeft van angst.
Stem in de stilte — niemand luistert.
[Couplet 1 – dreigend]
Papieren muren, protocollen zo koud.
Een hand omhoog — genegeerd, onbenoemd.
Ze roept haar angst,
maar de kamer blijft stil.
[Refrein – schreeuwend]
WAAROM HOOR JE HAAR NIET?!
WAAROM KIJK JE WEG?!
Dit is geen zorg, dit is een EXPERIMENT!
Ze is meer dan een PROTOCOL!
[Couplet 2 – pijnlijk, boos]
Een spuit in de schaduw,
een keten van papier.
Ze huilt, maar jij ziet niet,
je ogen zijn blind van regels.
[Brug – chaotisch, dissonant]
Zij fluistert: “Ik ben bang…”
Jij zegt: “Het staat in het plan.”
Maar angst staat niet in je dossier.
En stilte geneest niemand.
[Laatste Refrein – alles eruit]
WAAROM HOOR JE HAAR NIET?!
WAAROM KIJK JE WEG?!
JE SCHRIJFT HAAR WEG IN FORMULIEREN!
LUISTER — VOOR HET TE LAAT IS!
[Outro – fluisterend, echo]
Ze is meer dan een protocol…
meer dan een protocol…
…meer…
Onwetenschappelijk experiment in gedwongen zorg: de casus Ingrid olde Klieverik
Ingrid olde Klieverik – een patiënte die een gastric bypass heeft ondergaan – kreeg binnen een gedwongen zorgcontext te maken met een antipsychotisch depotmedicament (zuclopentixol, bekend als Cisordinol). Dit middel werd haar tegen haar wil toegediend, zónder dat daar een wetenschappelijke onderbouwing voor bestond in haar specifieke medische situatie. Sterker nog, voor zover bekend is geen enkel psychofarmacon klinisch onderzocht op werking en veiligheid bij patiënten na bariatrische chirurgie. Ingrids eerdere ervaring met antipsychotica (Aripiprazol/Abilify) was bovendien ronduit alarmerend: die leidde tot ernstige complicaties, waaronder een darmperforatie. Een dergelijke dwangmedicatie zonder empirische basis komt neer op een medisch experiment op de patiënt – iets wat haar vertegenwoordiger in klare bewoordingen ethisch en medisch onverantwoord noemde zonder voorafgaand specifiek onderzoek.
Desondanks is het ondenkbare gebeurd. Nadat Ingrid en haar ondersteuner een geplande bespreking (RTO – Ronde Tafel Overleg) hadden afgezegd omdat haar ondersteuner niet mocht deelnemen, verscheen de behandelend psychiater met politie aan huis. Onder dreiging van binnenvallen en fysiek ingrijpen werd afgedwongen dat Ingrid het depot zou krijgen – desnoods onder dwang. Er volgde geen enkele inhoudelijke bespreking van recente positieve ontwikkelingen, haar slaapproblemen, psychische context, óf de eerder gemelde bezwaren over het gebrek aan bewijs voor veiligheid van antipsychotica na haar gastric bypass. Deze punten werden volledig genegeerd. De psychiater gaf geen enkele toelichting of verantwoording en liet na om in te gaan op de medische risico’s. Uiteindelijk werd het depot toch – met dwang – toegediend, tegen alle waarschuwingen in. Volgens de schriftelijke klacht die hierop volgde is deze gang van zaken medisch onverantwoord en potentieel schadelijk. Een ernstig bezwaar (het ontbreken van veiligheidsevidence bij gastric bypass-patiënten) was immers genegeerd, en de behandelaren hebben Ingrids leven en gezondheid op het spel gezet zonder dat zij daarin kon of mocht meekiezen.
More Than a Protocol <– Klik hier voor het muzieknummer in het engels.
[Intro – whispered / spoken word]
Close the door.
Turn the lock.
Voices vanish.
No one hears her.
[Verse 1 – tense, quiet]
Paper walls, cold protocols.
A body shakes,
a voice breaks.
She calls —
but silence fills the room.
[Chorus – shouted, raw]
WHY DON’T YOU HEAR HER?!
WHY DO YOU LOOK AWAY?!
She is MORE than a PROTOCOL!
This is not care — THIS IS EXPERIMENT!
[Verse 2 – darker, louder]
The shadow of a needle.
A hand writing in the files.
Eyes shut, ears closed.
The human fades
behind the rules.
[Bridge – chaotic / dissonant]
She whispers: “I’m afraid…”
You answer: “It’s written in the plan.”
But fear is not in your papers.
And silence heals no one.
[Final Chorus – catharsis]
WHY DON’T YOU HEAR HER?!
WHY DO YOU LOOK AWAY?!
You write her off in the forms!
LISTEN — BEFORE IT’S TOO LATE!
[Outro – whispered, fading]
She is more than a protocol…
More than a protocol…
…more…
Schending van patiëntenrechten onder de WvGGZ
De Wet verplichte GGZ (WvGGZ) – die dwangzorg reguleert – is juist bedoeld om patiëntenrechten te waarborgen, ook (en júíst) wanneer iemand tegen zijn zin behandeld wordt. Ingrids casus laat echter zien hoe het mis kan gaan als die waarborgen worden genegeerd. Zo schrijft de WvGGZ voor dat vrijwillige zorg de voorkeur heeft en dat een patiënt en zijn naasten moeten worden betrokken bij beslissingen (artikelen 2.1 en 2.2 WvGGZ). In dit geval werden zowel Ingrids inspraak als die van haar ondersteuner gefrustreerd: men weigerde haar vertrouwenspersoon toe te laten tot het overleg, en naderhand werd ook geen hoor en wederhoor toegepast – haar kant van het verhaal deed er niet toe. Hiermee is het recht op participatie en inspraak ernstig geschonden, evenals haar recht op zorgvuldige besluitvorming en op verzet tegen een onveilige behandeling.
Bovendien verlangt de WvGGZ dat verplichte behandelingen zorgvuldig gemotiveerd en geëvalueerd worden. Besluiten tot dwangmedicatie moeten worden gebaseerd op objectieve afwegingen van nut en risico’s, en steeds in het licht van alternatieven. In Ingrids zaak werd hieraan voorbijgegaan. Zo was bekend dat de kern van haar problematiek een verstoord slaappatroon betrof, en dat zij na afstand van stressfactoren juist stabieler werd – maar in plaats van die inzichten te bespreken, is direct gegrepen naar het zwaarste middel. Standaardprotocollen zijn niet klakkeloos toepasbaar bij zulke somatische bijzonderheden, zeker niet binnen het kader van de WvGGZ. De wet verplicht tot maatwerk: behandelaars moeten rekening houden met de fysieke conditie van de patiënt en diens persoonlijke situatie. Ingrids gastric bypass had evident grote gevolgen voor hoe medicijnen in haar lichaam werken; toch is geen specialist (zoals haar huisarts of een internist) geraadpleegd op het moment suprême. Dat druist in tegen de geest van de WvGGZ, die immers multidisciplinair overleg en betrokkenheid van het sociaal netwerk aanmoedigt om te komen tot proportionele, verantwoorde zorg.
Uiteindelijk heeft Ingrid – via haar ondersteuner en de cliëntenrechten die WvGGZ biedt – formeel een klacht ingediend bij zowel de instelling als de patiëntenvertrouwenspersoon. Daarin wordt onder meer geëist dat een schriftelijke verantwoording wordt gegeven van de gedwongen medicatie, inclusief welke alternatieven en risico-afwegingen (inzake de gastric bypass) overwogen zijn. Ook wordt aangedrongen op een spoedoverleg mét inspraak van Ingrid en haar ondersteuner, en bovenal op garanties dat haar veiligheid voortaan voorop staat. Toekomstige inzet van medicatie mag alleen nog plaatsvinden na objectieve herbeoordeling met inbreng van haar netwerk. Dit benadrukt dat het zorgplan continu bijgesteld moet worden op basis van zowel gedragsmatige als medische evaluatie. Gedrag alleen vertellen niet het hele verhaal – men moet ook kijken naar lichamelijke parameters, bijwerkingen en de vraag of medicatie überhaupt (nog) gerechtvaardigd is.
Experimenteren zonder toestemming: Neurenberg en ethische grenzen
✨ Gedicht voor Ingrid – “Ik ben geen experiment”
Intro (zacht, maar vastberaden)
Ik sta hier,
niet als nummer,
niet als protocol.
Ik ben mens,
en ik ben meer.
Couplet 1
Ze sluiten deuren,
ze stapelen papier.
Ze vergeten mijn stem,
maar ik sta hier.
Refrein 1
Ik ben geen experiment,
ik ben geen proefschrift in je hand.
Ik ben recht, ik ben stem,
ik ben mens in dit land.
Couplet 2
Je kijkt naar gedrag,
maar je mist mijn pijn.
Je schrijft regels,
maar ik zal er zijn.
Refrein 2
Hoor mijn woorden,
zie mijn gezicht.
Zonder respect,
is zorg een schijnlicht.
Couplet 3
In protocollen verdwaald,
mijn naam vergrendeld.
Maar ik breek die stilte,
mijn stem ongekend.
Refrein 3
Ik ben geen experiment,
geen lichaam voor je test.
Ik vraag om zorg,
maar ook om recht en rest.
Couplet 4
Je hamer slaat,
je zegt: zo hoort het.
Maar waar blijft de spiegel,
die jou toetst op je woord?
Refrein 4
Kijk mij aan,
niet naar papier.
Mijn waardigheid,
staat nu hier.
Couplet 5
De ketens van angst,
ik draag ze niet meer.
Ik hef mijn handen,
ik eis wat ik leer.
Refrein 5
Her-evalueer,
niet alleen mijn gedrag.
Kijk naar mijn lichaam,
het vertelt je vandaag.
Couplet 6
De Code is oud,
maar blijft bestaan.
Neurenberg roept:
menselijkheid vooraan.
Refrein 6
Ik ben geen experiment,
ik ben niet jouw bewijs.
Ik ben recht, ik ben stem,
ik ben leven, geen prijs.
Brug (fel, spiegelend)
En als jij zwijgt,
dan schreeuw ik.
Als jij wegkijkt,
dan kijk ik terug.
Mijn spiegel toont jou,
wat je niet wilt zien.
Dat zorg zonder hart,
geen zorg meer kan zijn.
Outro (zacht, maar onbreekbaar)
Ik ben Ingrid,
ik ben meer.
Geen proef,
maar mens.
En ik zal blijven zeggen:
ik ben geen experiment.
Wat in de casus Olde Klieverik zo schrijnend duidelijk wordt, is dat zonder duidelijke wetenschappelijke basis het toedienen van medicatie neerkomt op experimenteren op een menselijk wezen. En experimenten op mensen vereisen volledig vrijwillige toestemming – een principe dat sinds de Code van Neurenberg (1947) als onaantastbaar geldt (nl.wikipedia.org ). De Neurenberg-code werd opgesteld naar aanleiding van gruwelijke medische experimenten in WOII en formuleert tien ethische randvoorwaarden. Het allereerste punt luidt ondubbelzinnig: “De vrijwillige toestemming van de proefpersoon is absoluut noodzakelijk” (nl.wikipedia.org ). Dit houdt in dat niemand mag worden onderworpen aan experimenten onder dwang, misleiding of druk, en zeker niet wanneer hij of zij niet in staat is tot geïnformeerde toestemming.
Hoewel reguliere medische behandelingen natuurlijk geen wetenschappelijk experiment in engere zin zijn, vervaagt dat onderscheid wanneer een behandeling wordt toegepast zonder enige onderbouwing of precedent in de literatuur. In feite wordt de patiënt dan als proefpersoon gebruikt om te kijken wat er gebeurt – een praktijk die ethisch en juridisch op drijfzand staat. Het is tekenend dat in Ingrids situatie zelfs door haar vertegenwoordiger is gesteld dat eerst nader farmacologisch onderzoek nodig zou zijn voordat men zo’n behandeling als veilig kan beschouwen. Zonder zo’n onderzoek en zonder dat Ingrid hiervan de risico’s begrijpt en vrijwillig accepteert, is toediening simpelweg ontoelaatbaar. Dit geldt te meer in een gedwongen setting: iemand die onder dwangverpleging of zorgmachtiging valt, bevindt zich per definitie in een kwetsbare en weerloze positie. Die persoon kan niet weglopen en heeft vaak beperkt juridisch handelingsvermogen op dat moment. Dwangtoepassing brengt reeds een zware inbreuk op de lichamelijke integriteit met zich mee – men mag er dan op z’n minst van uitgaan dat zulke ingrepen medisch noodzakelijk en evidence-based zijn. Als die basis ontbreekt, verschuift het naar experimenteren zonder informed consent, wat in strijd is met alle geldende medisch-ethische normen (Neurenberg, Helsinki, enzovoort).
Het is belangrijk te beseffen dat “geen wetenschappelijke onderbouwing” niet betekent dat een behandeling per se nooit kan werken – maar het betekent wél dat we niet weten of deze veilig en effectief is in de gegeven context. Ingrids eerdere darmperforatie illustreert dat de risico’s allerminst hypothetisch zijn. Het klakkeloos toedienen van een antipsychoticum in haar situatie had in het worst-case scenario tot fatale complicaties kunnen leiden. Dergelijke onnodige fysieke gevaren druizen ook in tegen de Neurenberg-principes, die stellen dat geen experiment mag worden uitgevoerd als op voorhand aannemelijk is dat er ernstig letsel of de dood uit kan volgen (ori.hhs.gov ) (ori.hhs.gov ). Natuurlijk wil niemand suggereren dat moderne psychiaters bewust de Neurenberg-code schenden – maar de waarschuwing is dat we door gebrek aan reflectie en protocoldrift onbewust tóch op dat hellend vlak kunnen belanden.
Grenzen aan protocollen: professionele verantwoordelijkheid boven standaardisatie
Een dieperliggende kwestie die deze casus blootlegt, is de protocoleerbaarheid van professioneel handelen. In de hedendaagse zorg vertrouwen we sterk op richtlijnen en protocollen om kwaliteit te borgen en risico’s te beperken. Echter, geen protocol dekt alle uitzonderlijke situaties. Professionals kunnen niet al hun verantwoordelijkheid afschuiven op “het protocol” – ze moeten blijven nadenken en afwijkingen onderkennen wanneer de situatie daarom vraagt. Ingrids geval is hiervan een duidelijk voorbeeld: een standaardprotocol voor bijvoorbeeld bipolaire of psychotische klachten zou kunnen voorschrijven om bij non-compliance een depot-antipsychoticum in te zetten. Maar dat protocol gaat uit van de “gemiddelde” patiënt, niet van iemand met een unieke somatische ingreep als een gastric bypass. Juist onder de WvGGZ moet naar alternatieven worden gezocht die minder ingrijpend zijn als daar reden toe is. Het behandelteam had bijvoorbeeld kunnen kijken naar non-farmacologische interventies voor haar slaapprobleem, intensieve begeleiding of tijdelijke opname zonder medicatie, enzovoort – opties die in de communicatie vooraf door Ingrids netwerk ook waren aangedragen.
De WvGGZ zelf benadrukt bovendien dat verplichte zorg altijd proportioneel en op maat moet zijn. In de woorden van de begeleidende brief: “standaardprotocollen [zijn] niet automatisch toepasbaar bij… somatische bijzonderheden”. Dat betekent dat zorgverleners ook buiten de gebaande paden moeten durven denken als een patiënt niet in het standaardplaatje past. Het blindelings volgen van een protocol kan in zo’n geval ontaarden in onzorgvuldig handelen. Een professional heeft de plicht om bij ontbrekende kennis extra informatie in te winnen (bijv. overleg met een farmacoloog of bariatrisch chirurg over de medicatierisico’s) en om zijn besluiten expliciet te onderbouwen. Als een protocol voorschrijft “geef medicijn X”, maar er zijn red flags dat dit bij déze patiënt gevaarlijk is, dan moet de professional de rug recht houden en afwijken van de standaard. Het adagium “primum non nocere” – eerst geen kwaad doen – behoudt altijd zijn waarde, protocol of niet.
Kortom, protocollen zijn nuttige hulpmiddelen, maar kunnen geen vervanging zijn voor klinisch redeneren en ethisch besef. De menselijke maat moet centraal blijven staan. In een tijd waarin zorg steeds verder geprotocolleerd raakt, herinnert de casus olde Klieverik ons eraan dat persoonlijke verantwoordelijkheid van behandelaars onverminderd groot is. Uiteindelijk is niet “het protocol” tuchtrechtelijk aanspreekbaar, maar de professional zelf.
Tuchtrecht en toezicht: waarborgen voor kwaliteit en veiligheid
Als de interne waarborgen falen, rest de weg van het tuchtrecht en extern toezicht. De Wet BIG biedt patiënten (of hun vertegenwoordigers) de mogelijkheid om een klacht in te dienen bij een regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg wanneer een zorgverlener onzorgvuldig of onprofessioneel heeft gehandeld. Dergelijke procedures zijn bedoeld om de kwaliteit van de zorg te bewaken en om normstelling te geven: wat is nog acceptabel en wat niet? In situaties van onbehoorde dwangzorg en experimentele behandeling zonder consent kan het tuchtrecht een ultimum remedium zijn – een middel om verantwoording af te dwingen.
Recent tuchtrechtelijk jurisprudentie onderschrijft het standpunt dat in zaken van dwangmedicatie en medicatiebeleid zorgverleners zeer alert en terughoudend moeten zijn. Enkele voorbeelden illustreren dit scherp:
- In een tuchtzaak rond een TBS-patiënt oordeelde het college dat de psychiater te lichtvaardig antipsychotica onder dwang had toegediend zonder de indicatie voldoende te onderbouwen. De beslissing was onzorgvuldig en leverde de psychiater een waarschuwing op (medischcontact.nl ). De psychiater maakte het in die zaak nog kwalijker door aan te geven dat een praktische overweging voor de injectie was dat er toevallig voldoende personeel aanwezig was – iets wat “uiteraard geen rol mag spelen bij de ernstige inbreuk op de lichamelijke integriteit… die dwangmedicatie uiteindelijk is” (medischcontact.nl ). Met andere woorden: dwangbehandeling moet altijd inhoudelijk gerechtvaardigd zijn, nooit enkel uit gemak of routine.
- In een andere zaak kreeg een huisarts een berisping omdat hij jarenlang medicatie bleef voorschrijven terwijl de oorspronkelijke diagnose (Lewy body-dementie) inmiddels in twijfel was getrokken. Hij had nagelaten het medicijngebruik tijdig te evalueren en bij te stellen. Het Centraal Tuchtcollege stelde dat de huisarts onvoldoende de regie had genomen in de evaluatie en monitoring van de medicatie, te passief was geweest en niet de zorg had verleend die verwacht mocht worden (tuchtrecht.overheid.nl ). Door die passiviteit liepen de maag en darmen van de patiënt blijvende schade op, en voelde de patiënt zich jarenlang een “zombie” door onnodige overmedicatie (tuchtrecht.overheid.nl ). Deze uitspraak maakt duidelijk dat het achterwege laten van herevaluatie eveneens als verwijtbaar handelen wordt gezien.
Uit deze voorbeelden blijkt een consistente lijn: zorgverleners moeten zorgvuldige afwegingen blijven maken en periodiek herevalueren. Ingrijpen in iemands lichaam en geest – of het nu onder dwang is of niet – vereist voortdurende reflectie. Is de behandeling (nog) nodig? Wegen de voordelen op tegen de nadelen? Zijn er nieuwe inzichten of veranderde omstandigheden die een andere aanpak vergen? En zeker in geval van dwang: is de maatregel proportioneel en voldoet deze aan de laatste stand van de wetenschap?
Naast het tuchtrecht speelt ook de rol van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en interne klachtencommissies een belangrijke rol. In Ingrids geval is al aangekondigd dat, indien Parnassia niet adequaat reageert, de kwestie bij de IGJ en een externe klachtencommissie WvGGZ zal worden neergelegd. Zulke escalaties zijn gelukkig zeldzaam, maar ze zijn essentieel als signalen dat er iets fundamenteel misgaat. De inspectie kan onderzoek instellen naar de gang van zaken, en indien nodig maatregelen treffen of de instelling onder verscherpt toezicht plaatsen. Dit is een belangrijk maatschappelijk mechanisme van “checks and balances”: het voorkomt dat gedwongen zorg een gesloten bolwerk wordt waar willekeur onopgemerkt blijft.
Herevaluatie: verder kijken dan gedrag alleen
Een belangrijke les uit dit alles is dat “her-evaluatie” niet mag worden versmald tot het volgen van symptomen of gedrag alleen. Ingrid werd kennelijk voornamelijk beoordeeld op haar gedragsmatige presentatie (al dan niet psychotisch of manisch gedrag). Toen er enige onrust was, greep men naar medicatie; toen het beter ging, werd dat herstel genegeerd ten gunste van het vooropgezette behandelplan. Dit duidt op een tunnelvisie: alleen letten op het psychiatrisch beeld en niet op het totaalplaatje. Herevaluatie moet breder: farmacologisch, somatisch én multidisciplinair.
Farmacologisch herevalueren wil zeggen: voortdurend kritisch kijken of de medicijnen die iemand krijgt nog passen bij diens situatie. In Ingrids geval was al duidelijk dat standaarddoseringen door haar veranderde lichamelijke toestand onvoorspelbaar uitpakten – een alarmsignaal om uiterst spaarzaam en nauwkeurig te doseren, of liever nog alternatieven te zoeken. Een farmacoloog of klinisch farmacotherapeut had betrokken moeten worden bij het behandelteam om de risico’s in kaart te brengen. Ook moet gekeken worden naar cumulatieve effecten: Ingrid gebruikte eerder Abilify met rampzalige gevolgen; het overschakelen op een ander antipsychoticum (Fluanxol/Cisordinol) zonder grondige analyse van die eerdere bijwerking is op zijn minst gezegd onzorgvuldig.
Somatisch herevalueren betekent: de lichamelijke gezondheid en parameters van de patiënt monitoren en betrekken bij beslissingen. Bij psychofarmaca is bekend dat ze tal van lichamelijke bijwerkingen kunnen geven (van gewichtsschommelingen en metabole effecten tot gastro-intestinale motiliteitsstoornissen die in extreme gevallen tot een ileus of perforatie kunnen leiden). Bij een patiënt met een gewijzigde anatomie van het maag-darmkanaal is het logisch dat je extra alert bent op dergelijke complicaties. Een regelmatige check door de internist of chirurg, bloedcontroles, en bijvoorbeeld preventieve maatregelen tegen obstipatie waren hier op zijn plaats geweest. Niets van dat alles lijkt echter te zijn gebeurd, waardoor Ingrid feitelijk zonder vangnet deze risico’s liep.
Tenslotte is multidisciplinaire herevaluatie cruciaal: niet alleen de psychiater en verpleegkundige moeten hun visie geven, maar ook de huisarts, somatisch specialisten, evt. een psycholoog/therapeut, de familie/naasten en uiteraard de patiënt zelf (voor zover mogelijk). Ingrids netwerk heeft keer op keer aangegeven dat haar slaapstoornis centraal stond en dat dwangmedicatie haar angst en wantrouwen alleen maar vergrootten. Zulke signalen moeten serieus worden meegenomen. Een “ronde tafel overleg” (RTO) zoals gepland, is juist bedoeld om al die perspectieven bij elkaar te brengen – het uitsluiten van haar ondersteuner bij dat overleg was dus precies de verkeerde weg. Herevaluatie vergt open communicatie en samenwerking tussen disciplines. Pas dan kun je komen tot een bijgesteld behandelplan dat recht doet aan alle aspecten van iemands welzijn.
In de woorden van Ingrid’s eigen verzoek: zorg dat toekomstige behandeling pas na objectieve herbeoordeling met inbreng van haar sociaal netwerk plaatsvindt. Dat is een oproep die eigenlijk voor alle gedwongen zorg zou moeten gelden. Ga periodiek om de tafel, deel observaties (zowel positief als negatief), belicht de kwestie van alle kanten – en durf ook te concluderen dat een ingeslagen weg herzien moet worden als de omstandigheden dat vereisen. Het doel moet altijd blijven: de meest veilige, humane en effectieve zorgroute vinden, niet koste wat kost een eenmaal ingezet protocol afdraaien.
Conclusie: naar veilige, menswaardige zorg binnen wettelijke kaders
De zaak Ingrid olde Klieverik dient als een wake-up call voor beleidsmakers, zorgprofessionals én maatschappelijke waakhonden. Het laat zien hoe makkelijk patiëntenrechten en veiligheid in het gedrang komen als protocollen en dwang boven maatwerk en dialoog worden gesteld. We hebben in Nederland heldere wetten (WvGGZ, WGBO) en ethische codes die de patiënt moeten beschermen – maar die hebben geen effect als ze in de praktijk niet worden nageleefd.
Medische en psychofarmaceutische interventies zonder wetenschappelijke grondslag en zonder expliciete toestemming van de patiënt zijn niet alleen moreel discutabel, ze kunnen ook potentieel levensgevaarlijk zijn. Experimenteer niet op mensen in zorgdwang: dat is een harde grens die we sinds Neurenberg zouden moeten kennen. Iedere zorgprofessional zou zich moeten afvragen: “Waar baseer ik dit ingrijpende besluit op, en heb ik de patiënt (of diens vertegenwoordiger) hierin kunnen meenemen?” Zo niet, dan moet de handrem worden aangetrokken.
Beleidsmatig is het zaak om de cultuur te bevorderen waarin patiëntparticipatie, second opinions en multidisciplinair overleg de norm zijn, óók (juist) in gedwongen kader. Informed consent is niet altijd volledig haalbaar bij wilsonbekwame of gedwongen opgenomen patiënten, maar dat ontslaat ons niet van de plicht tot maximale transparantie en zorgvuldigheid. Toets nieuwe of risicovolle interventies aan de hoogste ethische standaarden, en betrek waar mogelijk een onafhankelijke partij om mee te kijken naar de proportionaliteit.
Voor professionals betekent dit: ken de grenzen van je protocol en ken de grenzen van je eigen competentie. Durf expertise van anderen in te schakelen en durf “nee” te zeggen tegen een routinematige handeling als je intuïtie zegt dat het niet pluis is. Het tuchtrecht en voorbeelden als bovenstaand maken duidelijk dat “maar ik volgde het protocol” geen afdoende verdediging is als er iets fout gaat. Het gaat uiteindelijk om menselijke levens en welzijn, niet om het afvinken van lijstjes.
Laten we uit de casus olde Klieverik de les trekken dat herevaluatie een continu en breed proces moet zijn: medisch, farmacologisch, psychologisch en sociaal. Dwangzorg kán in uitzonderlijke gevallen nodig zijn, maar het mag nooit verworden tot een automatisme of – erger nog – een experiment. We moeten blijvend investeren in een zorgcultuur die veilig, menswaardig en onderbouwd is, zodat mensen als Ingrid erop kunnen vertrouwen dat hun behandeling – ook als die tegen hun wil is – altijd in hun beste belang en volgens de hoogste standaard gebeurt.
Bronnen: De hierboven besproken casus en citaten zijn gebaseerd op de klachtbrief en correspondentie in de zaak Ingrid olde Klieverik, de Neurenberg Code inzake experimenten op mensen (nl.wikipedia.org ), en relevante tuchtjurisprudentie en commentaren hierop (medischcontact.nl ) (tuchtrecht.overheid.nl ). Deze bronnen onderstrepen unaniem dat medische dwanginterventies zonder wetenschappelijke basis en zonder geïnformeerde toestemming ontoelaatbaar zijn.
📣 Call to Action
Dit verhaal gaat niet alleen over Ingrid olde Klieverik. Het gaat over ons allemaal. Over de vraag hoe wij omgaan met mensen die kwetsbaar zijn, en of we toestaan dat protocollen zwaarder wegen dan menselijkheid.
Daarom wil ik jou uitnodigen om meer te doen dan alleen luisteren of lezen.
👉 Reflecteer: Stel jezelf de vraag – hoe protocol-gedreven ben ik in mijn eigen werk of leven, en waar laat ik ruimte voor de menselijke maat?
👉 Reageer: Laat je gedachten, ervaringen of vragen achter. Jouw stem kan een ander inspireren om ook kritisch mee te denken.
👉 Deel: Als dit opiniestuk jou geraakt heeft, deel het dan met collega’s, vrienden of je netwerk. Hoe meer mensen dit gesprek voeren, hoe groter de kans dat we verandering in gang zetten.
👉 Verbinden: Sluit je aan bij de Kamer van Sociale Waarden of ga in gesprek binnen je eigen organisatie. Samen kunnen we bouwen aan een cultuur waarin zorg geen experiment is, maar een oefening in menswaardigheid.
Verandering begint klein – bij een stem, een gesprek, een gedeelde vraag. Laten we die vonk samen verspreiden. Want zorg zonder ethiek verliest haar ziel, en dat mogen we nooit laten gebeuren.
Bronnen en Referenties
Wetenschappelijke Publicaties
- Effects of sleeve gastrectomy and Roux-en-Y gastric bypass on the pharmacokinetics of gabapentin and pregabalin (PLOS ONE, maart 2025)
→ https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0319912
Prospectieve case-studie met AUC-veranderingen na RYGB voor gabapentin en pregabalin. - Impact of body weight, low energy diet and gastric bypass on drug bioavailability… (COCKTAIL-protocol) (BMJ Open, 2018)
→ https://bmjopen.bmj.com/content/8/5/e021878
Protocolstudie over farmacokinetische veranderingen na GBP en caloriearm dieet. - A Comparison of the Pharmacokinetics and Pharmacodynamics of Pregabalin and Gabapentin (Clinical Pharmacokinetics, 2010)
→ https://doi.org/10.2165/11536200-000000000-00000
Vergelijkend overzicht van de farmacokinetiek en -dynamiek van beide middelen. - RYGB and Drug Disposition: Analysis of Pharmacokinetic Studies and Recommendations (Obesity Surgery, 2017)
→ https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11695-016-2535-z.pdf
Review over doseringsstrategieën en farmacokinetische variatie na RYGB. - Gastrointestinal simulation system for dissolution of oral solid dosage forms… (Eur J Hosp Pharm, 2019)
→ https://ejhp.bmj.com/content/26/3/152.abstract
In vitro simulatie van medicijnafgifte voor en na RYGB.
Journalistieke en Media-artikelen
- Huisarts evalueerde medicatiegebruik onvoldoende – Medisch Contact
→ https://www.medischcontact.nl/kennis/tuchtrecht/tuchtzaak/huisarts-evalueerde-medicatiegebruik-onvoldoende
Verslag van tuchtzaak waarin huisarts werd berispt wegens nalatige herevaluatie. - Dwangzorg in de GGZ – NOS
→ https://nos.nl/artikel/2454108-dwangzorg-en-ggz-in-nederland
Algemene reportage over dwangzorgpraktijken in Nederland. - Dwangmedicatie onder vuur – Trouw
→ https://www.trouw.nl/nieuws/dwangmedicatie-onder-vuur~bcd34e8a/
Kritische analyse van toepassing van dwangmedicatie. - De ethiek van dwangzorg – Volkskrant
→ https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/de-ethiek-van-dwangzorg~bcad38a7/
Reflectie op ethische implicaties van psychische dwangbeschikkingen. - Hoe dwangzorg uit de hand kan lopen – NRC
→ https://www.nrc.nl/nieuws/2023/05/11/hoe-dwangzorg-uit-de-hand-kan-lopen-a4163504
Onderzoek naar excessen en systeemfalen in dwangzorg.
Juridische / Beleidsbronnen
- Wet verplichte GGZ (WvGGZ)
→ https://wetten.overheid.nl/BWBR0040630/2025-08-16
Relevante wettelijke basis voor beslissingen onder dwang. - Wet BIG (herzien) – tuchtrecht
→ https://wetten.overheid.nl/BWBR0006251/2025-08-16
Juridisch kader voor tuchtrechtelijke beoordeling. - Tuchtzaak huisarts – CTG uitspraak 2025
→ https://tuchtrecht.overheid.nl/zoeken/resultaat/uitspraak/2025/ECLI_NL_TGZCTG_2025_38
Uitspraak waarin huisarts berispt werd voor passieve medicatie-monitoring. - Tuchtzaak psychiater – CTG uitspraak 2021
→ https://tuchtrecht.overheid.nl/zoeken/resultaat/uitspraak/2021/ECLI_NL_TGZCTG_2021_165
Psychiater berispt wegens nalatige periodiciteit in behandelingsevaluatie. - The Nuremberg Code (Yale Avalon project)
→ https://avalon.law.yale.edu/imt/107-08.asp
Internationale ethische standaard voor experimenten op mensen.
