Gaslighting laat patiënten twijfelen aan hun eigen waarneming – een beeld van heerschappij waar herstel dialoog vereist.
Inleiding
In een rechtvaardige samenleving hoort de geestelijke gezondheidszorg een plaats van herstel en respect te zijn. Toch melden talloze cliënten dat hun beleving structureel ter discussie wordt gesteld. Wat zij ervaren, wordt ontkend of gebagatelliseerd. Dit verschijnsel staat bekend als gaslighting — het subtiel verdraaien van de werkelijkheid.
Deze eerste blog in de reeks Structurele Tactieken in de Psychiatrie belicht hoe deze praktijk leidt tot heerschappij in plaats van herstel, en waarom wettelijke bescherming dringend nodig is.
1. Wat is gaslighting?
Gaslighting is een vorm van psychologische manipulatie waarbij de hulpverlener de patiënt doet twijfelen aan zijn eigen waarneming, geheugen of gevoel.
Een voorbeeld: een cliënt meldt bijwerkingen van medicatie, maar krijgt te horen dat hij het “verkeerd ziet” of “zich aanstelt”.
Zo verschuift de werkelijkheid van de patiënt langzaam naar die van de professional.
De machtspositie ligt bij degene die bepaalt wat waar is. Daarmee ontstaat een subtiele maar ingrijpende vorm van mentale overheersing, waarin de patiënt zich afhankelijk gaat voelen van de interpretatie van de behandelaar.
2. Juridisch en ethisch kader
De Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) verplicht zorgverleners tot volledige en begrijpelijke informatievoorziening.
Een patiënt moet in staat worden gesteld zelf te beoordelen wat waar is, wat hem wordt voorgesteld en of hij instemt met een behandeling.
Artikel 7:448 BW (WGBO) bepaalt dat iedere behandeling berust op geïnformeerde toestemming (informed consent).
Wie de realiteit van de patiënt structureel ontkent, schendt dat principe, omdat de toestemming dan niet werkelijk vrij en geïnformeerd kan zijn.
Ook het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) biedt bescherming.
Artikel 3 EVRM verbiedt vernederende behandeling, en artikel 8 waarborgt het recht op persoonlijke autonomie en integriteit.
Wanneer gaslighting leidt tot psychische ontwrichting of afhankelijkheid, raakt dit direct aan die rechten.
Het VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (CRPD) bevestigt bovendien het recht van ieder mens om zijn eigen beleving en beslissingen te vertrouwen — ook bij psychische kwetsbaarheid.
3. Hoe gaslighting herstel ondermijnt
Herstel in de geestelijke gezondheidszorg betekent dat een mens zijn eigen ervaringen opnieuw leert vertrouwen en de regie over zijn leven terugneemt.
Gaslighting keert dat proces om:
- het ondermijnt zelfvertrouwen,
- zaait verwarring,
- en verzwakt de therapeutische alliantie.
De patiënt leert dat zijn waarneming niet telt. Elke poging om zijn verhaal te delen, wordt herleid tot ‘ziekte-inzicht’ of ‘waanvorming’.
Het resultaat: een mens die stilvalt en zich terugtrekt.
Waar herstel vraagt om erkenning, biedt gaslighting juist ontkenning.
4. Signalen van gaslighting in de zorgpraktijk
- De behandelaar reageert met “Dat is niet zo gegaan” wanneer de patiënt zijn ervaring deelt.
- Gevoelens of herinneringen van de patiënt worden pathologiseerd (“Dat hoort bij uw stoornis”).
- In verslagen wordt de interpretatie van de professional als feit genoteerd, zonder de visie van de patiënt te vermelden.
- Kritische vragen worden afgewezen als weerstand in plaats van serieuze input.
- De patiënt wordt onzeker over zijn geheugen of realiteitszin.
5. Herstelgerichte tegenkracht
Tegen gaslighting helpt maar één medicijn: waarheidsvinding in dialoog.
Dat betekent:
- Gelijkwaardigheid in communicatie – de ervaring van de patiënt is geen symptoom, maar een bron van kennis.
- Transparante verslaglegging – noteer beide perspectieven in het dossier.
- Ervaringsdeskundigheid – betrek ervaringsdeskundigen als bewakers van taal en toon binnen behandeloverleggen.
- Reflectieve toetsing – laat behandelaren periodiek intervisie volgen over machtsdynamiek en herstelgericht communiceren.
6. Gaslighting in de jeugdzorg: het ontkennen van ouderlijke werkelijkheid
Gaslighting komt niet alleen voor binnen de psychiatrie, maar ook in de jeugdzorg, waar machtsverhoudingen tussen instanties, ouders en kinderen nog complexer zijn. Ouders die zorgen uiten over de behandeling van hun kind, ervaren regelmatig dat hun waarneming of emotie wordt afgedaan als ‘overbezorgdheid’, ‘emotionele onstabiliteit’ of ‘onvoldoende inzicht in de situatie’. Daarmee wordt hun betrokkenheid niet gewaardeerd als ouderlijke verantwoordelijkheid, maar juist pathologiseerd of geminimaliseerd.
In dossiers verdwijnt de feitelijke context van hun zorgen vaak achter interpretaties die hun geloofwaardigheid ondermijnen, waardoor zij geen gelijkwaardig gesprekspartner meer zijn. Deze vorm van institutionele gaslighting ondermijnt zowel het recht op familie- en gezinsleven (art. 8 EVRM) als het uitgangspunt van samenwerking in het belang van het kind.
Wanneer ouders structureel het gevoel krijgen dat hun beleving niet telt, wordt de vertrouwensbasis in het hulpverleningstraject vernietigd. Het gevolg is dat communicatie stokt, misverstanden escaleren en herstel van gezinsrelaties steeds moeilijker wordt. Een herstelgerichte jeugdzorg vereist daarom dat professionals de subjectieve beleving van ouders erkennen als legitiem onderdeel van het zorgproces, en actief toetsen of hun eigen interpretaties niet voortkomen uit vooroordelen of systeemdruk. Alleen dan kan echte samenwerking in het belang van het kind plaatsvinden.
7. Vanuit mensenwaarde
Binnen De Kamer van Sociale Waarden beschouwen we gaslighting als een schending van menselijke waardigheid.
Herstel begint bij erkenning van de eigen waarheid.
Wie de patiënt zijn werkelijkheid ontneemt, berooft hem van het fundament van zijn herstel.
Daarom roepen wij beleidsmakers, toezichthouders en instellingen op om gaslighting expliciet te erkennen als vorm van misbruik van macht en herstelgerichte communicatie wettelijk te versterken.
8. Doe mee aan de campagne 🎯 Gericht Herstel
Wil jij meewerken aan een GGZ waarin waarheid niet wordt onderdrukt, maar gedeeld?
👉 Bekijk de campagnepagina: 🎯 Gericht Herstel
📜 Lees ook het overkoepelende artikel: Heerschappij in plaats van herstel
Auteur:
Alexander Groenheide
Voorzitter, Stichting De Kamer van Sociale Waarden
📚 Wetenschappelijke publicaties
- Nyden, Tammy. Motherblame-Stigma and Institutional Gaslighting: Obscuring Failures in Child Disability Care Infrastructures. Journal of Applied Research in Mothering (JARM), 2024.
URL: https://jarm3.journals.yorku.ca/index.php/jarm/article/view/40718 (jarm3.journals.yorku.ca)
Relevantie: Onderzoekt hoe ouders (met name moeders) in het kader van zorg voor kinderen met psychiatrische of lichamelijke kwetsbaarheden systematisch worden ontkracht of genegeerd — een kernaspect van gaslighting in de jeugdzorgcontext. - Shekhar, Sakshi / Tripathi, Kaushlendra Mani. Impact of Gaslighting on Mental Health among Young Adults. International Journal of Indian Psychology, Vol. 12 Issue 2, April-June 2024.
URL: https://ijip.in/articles/gaslighting/ (ijip.in)
Relevantie: Hoewel gericht op jongvolwassenen, biedt dit onderzoek inzicht in de psychische schade van gaslighting — waardevol voor analogie met jeugd- en gezinszorg. - Tang, E., de Haan, A., Kuiper, C., Harder, A. Family-centred practice and family outcomes in residential youth care: A systematic review. Child & Family Social Work, 2024.
URL: https://pure.eur.nl/files/131451670/Child_Family_Social_Work_-_2024_-_Tang_-_Family_centred_practice_and_family_outcomes_in_residential_youth_care_A.pdf (pure.eur.nl)
Relevantie: Benadrukt de noodzaak tot gezinsgericht werken in jeugdzorg en hoe de zogenoemde ‘machtsrelatie’ tussen professional en gezin invloed heeft op resultaten — indirect raakvlak met gaslighting door ontkenning van ouderlijke beleving. - Damen, H., Veerman, J.W., Vermulst, A.A., van Pagée, R., Nieuwhoff, R., Scholte, R.H.J. Parental empowerment and child behavioural problems during youth care involvement. Child & Family Social Work, 2019.
URL: https://doi.org/10.1111/cfs.12626 (research.tilburguniversity.edu)
Relevantie: Onderzoekt de mate waarin ouders zichzelf bevoegd en gehoord voelen in jeugdzorgtrajecten — gaslighting raakt immers de ontkenning van ouderschap en ouderlijke waarneming. - Frontiers in Sociology. Pervasive systemic disparities: medical-related gaslighting, trauma and trust. 2025.
URL: https://www.frontiersin.org/journals/sociology/articles/10.3389/fsoc.2025.1488888/full (Frontiers)
Relevantie: Richt zich op systemische gaslighting in de gezondheidszorg; biedt theoretisch kader dat gemakkelijk te vertalen is naar jeugdzorg.
🗞️ Journalistieke / media-artikelen
- Psychology Today. Medical Gaslighting: A Systemic Problem. 2024.
URL: https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-best-possible-outcome/202410/medical-gaslighting-a-systemic-problem (Psychology Today)
Relevantie: Populair artikel met heldere uitleg over gaslighting in zorgrelaties; bruikbaar voor lay-uitleg in blogcontext.
⚖️ Juridische / beleidsbronnen
- Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Evaluation of the Youth Act. 2021.
URL: https://www.nji.nl/uploads/2021-06/Reform-of-the-Dutch-system-for-child-and-youth-care.pdf (Nederlands Jeugdinstituut)
Relevantie: Behandelt het Nederlandse stelsel van kinder- en jeugdzorg en machtsstructuren daarin — contextueel relevant voor het erkennen van waar gaslighting binnen jeugdzorg ontstaat. - Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) – Overheid.nl
URL: https://wetten.overheid.nl/BWBR0005290/ (amjmed.com)
Relevantie: Wettelijk kader voor geïnformeerde toestemming en respect voor beleving; fundamenteel wanneer de ervaring van ouders of jeugdigen in jeugdzorg wordt ontkend. - Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) – officiële website Raad van Europa
URL: https://www.echr.coe.int/ (amjmed.com)
Relevantie: Verdragsrechtelijke norm voor gezinsleven (artikel 8) en autonomie – belangrijke grondslag bij de erkenning van ouderlijke ervaringen. - Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) – Verenigde Naties
URL: https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html (amjmed.com)
Relevantie: Richt zich op beleving, autonomie en waardigheid van personen met (psychische) kwetsbaarheid — relevant ook in jeugdzorgcontext waar jeugdigen vaak kwetsbaar zijn.
Hier zijn extra Nederlandstalige bronnen die relevant kunnen zijn voor je onderwerp — met name over ouderlijke betrokkenheid, inspraak en machtsverhoudingen in de jeugdzorg.
Je kunt ze gebruiken ter onderbouwing in je blogparagraaf.
- Nationale Ombudsman & Kinderombudsman. Participatie vanaf de zijlijn – Ouders en kinderen over vrijwillige jeugdhulp. EMMA, november 2024.
URL: https://www.emma.nl/artikelen/bij-jeugdzorg-staan-ouders-te-vaak-langs-de-zijlijn (emma.nl)
Relevantie: Ouders geven aan dat zij zich vaak niet serieus genomen voelen en weinig inspraak hebben — dat sluit direct aan bij het thema van ontkenning van ouderlijke beleving. - Jeugdautoriteit. De Stand van de Jeugdzorg 2024. Oktober 2024.
URL: https://www.jeugdautoriteit.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2024/10/08/stand-van-de-jeugdzorg-2024/De%2BStand%2Bvan%2Bde%2BJeugdzorg%2B2024.pdf (jeugdautoriteit.nl)
Relevantie: Bevat signaalanalyses over het jeugdzorgstelsel, waaronder kwesties rond samenwerking, regie en de positie van gezinnen — relevant voor de machtsverhouding. - Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Evaluatieonderzoek Wet op de jeugdzorg. Mei 2021.
URL: https://www.nji.nl/uploads/2021-05/Jeugdzorg_Evaluatieonderzoek_Wet_091103.pdf (Nederlands Jeugdinstituut)
Relevantie: Behandelt de toegankelijkheid en organisatie van jeugdzorg vanuit cliënten- en ouderperspectief, inclusief samenwerking en beleving. - Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Casusonderzoek Gelderland. 22 februari 2024.
URL: https://www.igj.nl/publicaties/rapporten/2024/02/22/casusonderzoek-gelderland (igj.nl)
Relevantie: Onderbouwing van structurele organisatorische tekortkomingen in jeugdhulpverlening; relevant voor het analyseren van mechanismen waardoor ouderlijke waarneming genegeerd kan worden. - NOS Nieuws. ‘Ouders en kinderen hebben te weinig inspraak in de jeugdzorg’.
URL: https://nos.nl/artikel/2543409-ouders-en-kinderen-hebben-te-weinig-inspraak-in-de-jeugdzorg (NOS)
Relevantie: Toegankelijk en actueel artikel waarin het gebrek aan zeggenschap van ouders en kinderen in de jeugdhulp wordt beschreven — direct verbindbaar met het begrip gaslighting.
🔍 Selectiecriteria & commentaar
- Ik heb gekozen voor peer-reviewde artikelen, achtergrondartikelen en juridische/politieke bronnen om zowel de empirische onderbouwing als juridische basis te dekken.
- Hoewel er nog weinig publicaties zijn die expliciet het woord “gaslighting” gebruiken binnen de jeugdzorg-context, bieden de geselecteerde bronnen relevante invalshoeken (machtsongelijkheid, ouderbetrokkenheid, gezinsgericht werken) die goed aansluiten op het begrip van gaslighting zoals toegepast in jeugdzorg.
- Het is raadzaam voor de blogtekst direct te verwijzen naar ten minste één van de empirische werken (bijv. Nyden of Damen et al.) en één beleids/kaderbron (bijv. NJi-rapport) om de argumentatie krachtiger te maken.
