In een tijd waarin cliënten steeds vaker hun autonomie willen beschermen binnen de zorg, speelt de vertrouwenspersoon een belangrijke rol. Maar wat mag deze persoon wel en niet? En kun je een toestemmingsverklaring later intrekken — zelfs met terugwerkende kracht?
In dit artikel leggen we helder uit:
- Welke wettelijke regelingen hierop van toepassing zijn;
- Wat de bevoegdheden én beperkingen zijn van een vertrouwenspersoon;
- Wanneer en hoe je een toestemming kunt intrekken;
- En waarom het belangrijk is dit goed vast te leggen.
🧾 Wat is een vertrouwenspersoon?
Een vertrouwenspersoon is iemand die namens de cliënt wordt betrokken bij zorgtrajecten, behandelingen en besluitvorming. Dit kan een partner zijn, een vriend(in), familielid of iemand uit het sociaal netwerk. Belangrijk: het is de cliënt zélf die bepaalt wie deze rol krijgt — via een toestemmingsverklaring zoals in dit voorbeeld:
📄 Voorbeeld toestemmingsverklaring.
⚖️ Wettelijke basis
De bevoegdheid om een vertrouwenspersoon aan te wijzen is geregeld in meerdere wetten:
- WGBO (Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst): regelt dat de patiënt toestemming kan geven voor informatieverstrekking aan derden.
- WvGGZ (Wet verplichte GGZ): schrijft voor dat naasten of vertrouwenspersonen betrokken moeten worden bij besluiten over verplichte zorg (art. 2:1 en 2:2 WvGGZ).
- AVG (Algemene verordening gegevensbescherming): stelt dat persoonsgegevens niet gedeeld mogen worden zonder expliciete toestemming.
Zonder schriftelijke toestemming mag een zorgverlener dus geen vertrouwelijke informatie delen met iemand anders, zelfs niet met familie.
✅ Bevoegdheden van een vertrouwenspersoon
Een vertrouwenspersoon mag (binnen de grenzen van de gegeven toestemming):
- Overleggen met zorgverleners;
- Dossiers inzien of bespreken;
- Meedenken over behandelvoorstellen;
- Aanwezig zijn bij evaluatiegesprekken of crisismomenten;
- Opkomen voor de belangen van de cliënt in formele procedures.
Let op: een vertrouwenspersoon is geen juridisch vertegenwoordiger, tenzij daartoe apart is gemachtigd via bewind, mentorschap of curatele.
🚫 Wat mag een vertrouwenspersoon níet?
Een vertrouwenspersoon mag geen:
- Behandelingen autoriseren namens de cliënt;
- Zelfstandig medische beslissingen nemen;
- Informatie opvragen buiten de gegeven toestemming;
- Spreken namens de cliënt bij officiële instanties zonder expliciete machtiging.
De rol blijft ondersteunend en adviserend.
✂️ Toestemming intrekken – hoe werkt dat?
De cliënt behoudt altijd het recht om een eerder afgegeven toestemmingsverklaring in te trekken. Hiervoor kun je gebruikmaken van een eenvoudige verklaring zoals deze:
📄 Voorbeeld intrekking toestemmingsverklaring.
Met zo’n intrekking komt alle eerder verleende toestemming te vervallen. Zorginstellingen dienen deze beslissing direct te respecteren en uit te voeren.
🔁 Kan dat met terugwerkende kracht?
Juridisch gezien kun je een verklaring niet met terugwerkende kracht ongedaan maken, omdat informatie die reeds gedeeld is, niet “ongedaan” gemaakt kan worden. Wel kun je aangeven dat je niet langer instemt met verdere betrokkenheid en dat je bezwaar maakt tegen wat er in het verleden is gebeurd — bijvoorbeeld via een klachtenprocedure of aansprakelijkstelling.
📌 Verantwoordelijkheden van de vertrouwenspersoon
Een vertrouwenspersoon draagt morele én praktische verantwoordelijkheid. Dit houdt onder meer in:
- Integer omgaan met gevoelige informatie;
- Loyaal handelen in het belang van de cliënt;
- Niet handelen vanuit eigenbelang;
- De vertrouwensrelatie beëindigen als er geen wederzijds vertrouwen meer is.
Wanneer een vertrouwenspersoon zich niet aan deze uitgangspunten houdt, is het belangrijk dat de cliënt zelf de regie pakt en de toestemming intrekt.
🧭 Waarom is dit belangrijk?
In de praktijk wordt het sociaal netwerk van cliënten — vooral in de GGZ — nog te vaak buitengesloten. Door heldere documenten op te stellen, zoals de toestemmingsverklaring én de intrekking, geef je jezelf als cliënt regie over je eigen proces. Het helpt ook zorgverleners om te weten wie er wél of niet namens jou mag spreken.
De Kamer van Sociale Waarden stelt deze documenten beschikbaar om de autonomie van mensen binnen zorg- en hulpverlening te versterken.
🤝 Deel je ervaring of reflectie
Heb jij ervaring met het zijn van een vertrouwenspersoon? Of ben je als cliënt ooit tegengewerkt in je keuze?
👉 Deel jouw verhaal in de reacties
👉 Reageer op het artikel
👉 Of deel dit bericht binnen je netwerk
📎 Gedeeld door: De Kamer van Sociale Waarden
✍️ Auteur: Alexander Groenheide
🌐 www.dekvsw.nl
Samen bouwen we aan een zorgstructuur die recht doet aan vertrouwen en verbondenheid.
Bronnen en Referenties
📚 Wetenschappelijke & Vakbronnen
- Trimbos – Doeboek Triadisch Werken (2024)
https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/2024/03/AF2167RV-doeboek.pdf
Praktische handreiking voor samenwerking tussen patiënt, naasten en zorgverleners; netwerkbetrokkenheid. - Trimbos Instituut / Nivel – Bruggen slaan en navigeren op weg naar herstel (2025)
https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/2025/04/1004721-eindrapport-Bruggen-slaan-en-navigeren-op-weg-naar-herstel.pdf
Reflecteert op ervaringen van naasten tijdens wachttijd in GGZ-zorg. - GGZ Standaarden – Werkkaart Naastenbeleid
https://www.ggzstandaarden.nl/uploads/side_products/0a22da40510f8adc3943d463ea2276ad.pdf
Richtlijnen over visie en instrumenten voor naastenparticipatie en vertrouwensrelaties. - GGZnieuws – Resourcegroep-methodiek bij langdurige psychische aandoeningen (2020)
https://www.ggznieuws.nl/onderzoek-bevestigt-naasten-betrekken-bij-herstel-werkt
Onderzoekt hoe familieparticipatie leidt tot meer empowerment voor cliënten. - Phrenos / Trimbos – Actieonderzoek Radicale Vernieuwing langdurige GGZ (2024)
https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/nieuwe-publicaties-van-relatie-naar-netwerk-onderzoeksverslag-en-handig-doeboek-over-triadisch-werken
Evaluatie van triadisch werken als structurele methodiek voor netwerkgericht herstel.
📰 Media-artikelen
- GGZnieuws – Wetswijziging WvGGZ: samenwerken met naasten verplicht, tenzij… (2024)
https://www.ggznieuws.nl/wetswijziging-wvggz-samenwerken-met-naasten-ja-tenzij
Bespreekt het gapende verschil tussen wettelijke verplichtingen en praktijk. - GGZ Totaal – Familie aan het woord
https://www.ggztotaal.nl/tp-29166-2/familie
Verhalen van naasten die ondanks regelgeving niet betrokken worden. - De Correspondent – Privacy en macht in de zorg
https://decorrespondent.nl
Reflecteert op hoe privacyregels soms als excuus worden gebruikt voor uitsluiting. - NRC – Privacyregels verstikken de zorg
https://www.nrc.nl
Analyseert hoe professionele terughoudendheid leidt tot familiebuitensluiting. - NOS – Te weinig familie betrokken bij psychiatrische beslissingen
https://www.nos.nl
Journalistiek overzicht van structurele problemen in netwerksamenwerking.
⚖️ Juridische & Wettelijke bronnen
- WvGGZ – Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg
https://wetten.overheid.nl/BWBR0040635/2020‑01‑01
Wettelijke basis voor rol van vertrouwenspersoon en naastenparticipatie (art. 2:1 en 2:2) (familievertrouwenspersonenwvggz.nl, ggzwnb.nl, VNG, dwangindezorg.nl, Rechtspraak, Wetten Overheid). - WGBO – Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rechten-van-patienten-en-recht-op-inzage/wet-op-de-geneeskundige-behandelovereenkomst-wgbo
Regels over toestemming, informatieplicht en inzagerecht van zorgdata (RIVM, Rijksoverheid, KBS Advocaten). - AVG-Helpdesk Zorg – Toestemming uitwisselen patiëntgegevens
https://www.avghelpdeskzorg.nl/onderwerpen/t/toestemming/toestemming-uitwisselen-patientgegevens-zorgverleners
Uitleg over toestemming volgens AVG en WGBO, en voorwaarden daarvoor (avghelpdeskzorg.nl). - SJG Weert – Rechten en plichten als patiënt (intrekken toestemming)
https://sjgweert.nl/patienten/folders/algemeen/rechten-en-plichten-als-patient
Legt uit dat toestemming altijd ingetrokken kan worden en impact daarvan (sjgweert.nl, elsi.health-ri.nl). - Geschillencommissie Zorg – Handelen zonder toestemming cliënt is onzorgvuldig (sept. 2024)
https://www.degeschillencommissiezorg.nl/uitspraken/handelen-zonder-toestemming-client-is-onzorgvuldig
Case waar zorgaanbieder onzorgvuldig handelt door contact zonder toestemming van cliënt (De Geschillencommissie Zorg).
📎 Verwijzing naar voorbeeldformulieren
- Een voorbeeld voor toestemming aanstellen vertrouwenspersoon vind je hier:
📄 Toestemmingsverklaring_Vertrouwenspersoon.docx - De intrekkingsverklaring is beschikbaar via:
📄 Intrekking_Toestemmingsverklaring_Vertrouwenspersoon.docx
