Het kasteeltje en de muren van de liefde

Ik schrijf dit vanuit een plek van schaamte en inzicht. Ooit bouwde ik een kasteeltje van de liefde, een veilige cocon voor mij en mijn geliefde alleen. Binnen de muren van dat fort waanden we ons geborgen; de buitenwereld bleef buiten. Maar diezelfde muren sloten ook anderen uit – vrienden, familie, de gemeenschap. In mijn blinde overgave aan de romantische “ons tegen de wereld”-gedachte merkte ik te laat hoe ik mensen kwetste en mezelf verschool. Was onze liefde een isolerend fort geworden? Zoals filosofe Hannah Arendt opmerkte is liefde van nature “wereldvreemd” en daardoor zelfs antipolitiek (eo.nl) – ze kan ons onttrekken aan de wereld om ons heen. Ik besef nu pijnlijk dat mijn exclusieve focus op ons twee ervoor zorgde dat ik de wereld buiten niet meer zag. Mijn schaamte hierover is diep: want hoe waardevol is een liefdesrelatie als die ten koste gaat van anderen?

In mijn relatie had ik onbewust voorwaarden gesteld: het was wij tegen de rest. Die mentaliteit bracht een giftige dynamiek. Alle aandacht en energie gingen naar elkaar, maar daardoor werden vriendschappen verwaarloosd en andere banden doorgesneden. Ironisch genoeg groeiden er onzichtbare muren tussen mij en mijn partner juist dóór die verstikkende exclusiviteit. Ieder conflict of verschil werd een bedreiging voor ons kleine universum, omdat niemand anders ons perspectief mocht verbreden. Psychologen benadrukken dat voorwaardelijke liefde – het gevoel dat je alleen liefde verdient als je aan bepaalde eisen voldoet – schadelijke gevolgen heeft. Het ondermijnt je eigenwaarde en belemmert gezonde relaties (psychologytoday.com). Ik zie dat nu in mijn eigen gedrag: uit angst om mijn geliefde te verliezen legde ik allerlei voorwaarden op aan hoe we samen “hoorden te zijn”.

Die muren binnen onze relatie manifesteerden zich bijvoorbeeld als jaloezie wanneer een van ons tijd wilde doorbrengen met anderen. We noemden het exclusiviteit en toewijding, maar in feite was het isolatie. Ik denk aan de wijze woorden van Socrates in Plato’s Symposium: via de priesteres Diotima leert hij dat liefde niet eindigt bij één persoon. Het begint met de aantrekkingskracht tot een individu, maar kan zich ontwikkelen tot liefde voor iemands innerlijke schoonheid en uiteindelijk tot liefde voor het goede en het schone in alle mensen (philosophybreak.com) (philosophybreak.com). Mijn fout was dat ik die ladder van de liefde nooit beklom. Ik bleef hangen in de smalle eerste treden, verzonken in de bewondering voor één persoon, en sloot daarmee groei naar een bredere liefde uit.

De gevolgen van deze relationele uitsluiting reikten verder dan mijn relatie. Vrienden voelden zich afgewezen omdat ik hen minder zag. Familie stond buitenspel. En eerlijk gezegd voelde ik me uiteindelijk zelf ook eenzamer binnen die muren. Uitsluiting doet pijn – letterlijk. Neurowetenschappelijk onderzoek toont aan dat sociale afwijzing dezelfde hersengebieden activeert als fysieke pijn (psychologytoday.com) (psychologytoday.com). Met andere woorden, door anderen buiten te sluiten deelde ik pijn uit die vergelijkbaar is met een klap of een wond, zij het onzichtbaar. En wanneer ikzelf later buitengesloten werd omdat mijn wereld zo klein was geworden, voelde het als een steek in het hart.

Dat is geen overdreven metafoor: het gemis van verbondenheid tast onze gezondheid aan. Langdurige eenzaamheid en sociale isolatie vergroten de kans op depressie en angst (theguardian.com). Sterker nog, gebrek aan sociale verbinding kan de kans op een vroegtijdige dood verhogen evenveel als het roken van 15 sigaretten per dag (theguardian.com). Deze cijfers laten de harde realiteit zien: de mens is een relationeel wezen. We hebben anderen nodig als zuurstof. De Zuid-Afrikaanse Ubuntu-filosofie drukt dit treffend uit met de uitspraak “Umuntu ngumuntu ngabantu” – een persoon is een persoon dóór andere mensen (courier.unesco.org). Wanneer ik terugkijk op mijn kasteeltje, zie ik nu hoe ik niet alleen anderen benadeelde, maar ook mezelf verstikte. De pijn van uitsluiting werkte twee kanten op: de buitenstaanders leden, maar binnen de muren stierven we ook langzaam af aan een gebrek aan frisse lucht van buiten.

Mijn persoonlijke kasteelverhaal is helaas geen uitzondering. In de samenleving bouwen we ook voortdurend muren en poorten die bepalen wie er binnen mag en wie erbuiten blijft. Denk aan exclusieve vriendengroepen, buurten waar nieuwkomers worden genegeerd, of bredere maatschappelijke uitsluitingsmechanismen op basis van afkomst, geaardheid, religie. We zien het in beleid en in dagelijkse kleine gebaren: jij hoort er niet bij. Net zoals ik in mijn relatie “wij tegen de rest” hanteerde, creëert de samenleving soms vals wij-gevoel dat anderen uitsluit.

Maar er is ook hoop, want in die ander – de buitenstaander – schuilt precies de sleutel tot het doorbreken van de muren. Filosoof Emmanuel Levinas leert dat echte ethiek begint bij de ontmoeting met het gelaat van de ander. Hij schrijft dat de naakte, kwetsbare blik van de Ander een direct appèl op ons doet en ons dwingt het systeem dat die ander buitensluit ter discussie te stellen (filosofie.nl). Ik begrijp nu beter wat hij bedoelt: pas toen ik de pijn in de ogen van mijn buitengesloten vrienden zag, besefte ik hoe verkeerd ik zat. Die confrontatie brak iets open.

Ook denker bell hooks benadrukt dat we onze angst voor verschillen moeten afleggen. “Dominator culture” – een cultuur gericht op macht en controle – probeert ons bang te maken, zodat we kiezen voor zekerheid boven risico, voor uniformiteit boven diversiteit (azquotes.com). Maar juist door de sprong te wagen en verbinding te maken over verschillen heen, vinden we een gedeelde menselijkheid. Hooks stelt dat een geliefde gemeenschap (“beloved community”) niet ontstaat door verschillen uit te wissen, maar door ze te omarmen zonder eraan een waardeoordeel of voorrecht te hangen (azquotes.com). In plaats van buitenstaanders te zien als bedreiging voor onze orde, kunnen we hen zien als verrijking van de groep. Mijn schaamte maakt plaats voor inzicht: elke “ander” die ik heb uitgesloten, had mij iets te leren over mezelf en over de wereld.

Hoe kunnen we die muren afbreken? Ik keer terug naar de liefde – maar dan in een bredere, meer volwassen vorm. Liefde niet alleen als romantische koestering van één persoon, maar liefde als gemeenschapskracht. Nadat ik mijn fouten inzag, ben ik bewust liefde buiten de kasteelmuren gaan brengen: meer interesse tonen in anderen, onbekenden begroeten, mijn partner aanmoedigen haar eigen vriendschappen na te jagen en die ook samen te vieren. Ik voelde eerst angst – zou onze band daaronder lijden? Integendeel, onze liefde kreeg meer zuurstof en groeide juist.

Filosofisch gezien zie ik nu de waarheid in oude en nieuwe wijsheden. Socrates’ ladder van liefde eindigt niet bij de minnaar, maar reikt naar het goede en schone in de hele gemeenschap. Ubuntu zegt: “I am because we are, and since we are therefore I am” (courier.unesco.org) – ik ben omdat wij zijn. Mijn eigen identiteit en welzijn blijken onlosmakelijk verbonden met die van de mensen om mij heen. Wanneer ik iemand includeer in mijn cirkel – hoe klein ook, een uitnodiging, een luisterend oor – verrijk ik niet alleen die ander maar ook mezelf. Diversiteit wordt dan geen obstakel, maar een geschenk: verschillende perspectieven zijn aanvullingen die onze gezamenlijke menselijkheid verdiepen (courier.unesco.org).

Ook wetenschap onderschrijft deze koers. Waar voorwaardelijkheid en uitsluiting schade doen, wijzen studies uit dat onvoorwaardelijke acceptatie een essentiële voedingsbodem is voor welzijn. Kinderen die opgroeien met onvoorwaardelijke liefde ontwikkelen een gezonder zelfbeeld en hechtere relaties (psychologytoday.com) (psychologytoday.com) – en zijn later beter in staat anderen te omarmen zoals ze zijn. Die onvoorwaardelijkheid kunnen we doortrekken naar volwassen relaties en gemeenschappen: het betekent dat mensen mogen verschijnen zoals ze zijn, zonder angst achter muren verstopt te worden. Liefde als brug betekent dat we actief verbindingen bouwen: tussen individuen, tussen groepen, tussen ik en de ander.

In eerder werk van De Kamer van Sociale Waarden las ik dat liefde, samenwerking en zorg voor elkaar tot de fundamentele principes van een sterke gemeenschap behoren (dekvsw.nl). Deze waarden, diepgeworteld in tradities van solidariteit, dienen als leidraad om sociale samenhang en inclusieve deelname te bevorderen (dekvsw.nl). Met andere woorden: een samenleving gedijt wanneer we ruimte scheppen voor iedereen om erbij te horen en bij te dragen.

Uiteindelijk heb ik geleerd dat echte liefde grenzeloos is in haar bereidheid te verbinden. Waar ik ooit een kasteeltje bouwde uit angst, pleit ik nu voor open poorten en afgebroken muren. Relationele openheid – het bewust verwelkomen van de ander in ons leven en onze gemeenschap – is geen naïeve droom, maar de basis voor een samenleving gebouwd op waarden. In een dergelijke waardensamenleving staan empathie, rechtvaardigheid en respect voor ieders uniciteit centraal. Zoals bell hooks het krachtig verwoordt: als we een werkelijk geliefde gemeenschap willen, moeten we opkomen voor rechtvaardigheid en verschil erkennen zonder verschil aan privilege te koppelen (azquotes.com).

Ik sluit af met een oproep die zowel persoonlijk als maatschappelijk is. Aan mezelf heb ik beloofd nooit meer een liefde te koesteren die anderen uitsluit. Aan ons allemaal stel ik voor: laten we de poorten openzetten en elkaar ontmoeten op het plein – als mede-bewoners van hetzelfde kasteel, zonder muren. De Kamer van Sociale Waarden benadrukt het al: liefde en samenwerking zijn hoekstenen van een sterke, inclusieve gemeenschap (dekvsw.nl). Laten we die woorden in daden omzetten. Breek de muren af, bouw bruggen, nodig mensen uit. Durf te leven in het open veld van verbondenheid, waar plaats is voor elk mens. In dat open samenleven schuilt de ware kracht van liefde én het fundament voor een rechtvaardige, menswaardige samenleving.